ძველი ქართული მწერლობის ძეგლთა თანდათანობითი შესწავლისა და გამოქვეყნების შედეგად სულ უფრო და უფრო აშკარად ჩნდება ქართველ მწიგნობართა ცხოველი ინტერესი ენისა და ენათმეცნიერების საკითხებისადმი. ამ ინტერესის აღმოცენებისა და გაღრმავების ერთ-ერთი მიზეზი ის იყო, რომ დომინანტური როლი ძველ ქართულ სასულიერო მწერლობაში ნათარგმნ ლიტერატურას ეკუთვნოდა. უკვე მეხუთე საუკუნიდან ფართოდ გაშლილი მთარგმნელობითი და რედაქტორული მოღვაწეობის პროცესში ენის პრობლემები აუცილებლად ხვდებოდა ჩვენი წინაპრების თვალთახედვის არეში. ამ გარემოებისათვის მრავალი ისტორიული პარალელის მითითება შეიძლება: ინტენსიური მთარგმნელობითი საქმიანობისას ენასთან დაკავშირებულ საკითხებს ქრისტიანული კულტურის ქვეყნებში ადრევე ექცევა ყურადღება. გარდა ამისა, მხედველობაში არის მისაღები შემდეგიც: იმ კულტურულ სამყაროში, რომელსაც მჭიდროდ უკავშირდებოდა ძველი ქართული სასულიერო მწერლობა, თვალსაჩინო ადგილი სწორედ ფილოლოგიურ დისციპლინებს ეჭირა. ბიზანტიურ მეცნიერებასა და მწიგნობრობაში, რომელთა მასაზრდოებელ ერთ-ერთ ძირითად წყაროს ძველი ბერძნული კულტურული ტრადიცია წარმოადგენდა, გრამატიკა, რიტორიკასა და ფილოსოფიასთან ერთად, დიდ პატივში იყო. კარგად არის ცნობილი, რომ თვითონ ბიზანტიაშიც და მასთან ისტორიული და კულტურული კავშირების მქონე სხვა ქვეყნებშიც ბერძნულმა ფილოლოგიურმა გრამატიკამ მრავალი საუკუნის განმავლობაში განსაზღვრა გრამატიკული აზროვნების შემდგომი განვითარება. ალექსანდრიული სკოლის წარმომადგენლის დიონისიოს თრაკიელის გრამატიკამ, რომელიც საყოველთაოდ ცნობილი გახდა, და მისი კომენტატორების თხზულებებმა დიდი როლი შეასრულა სხვა გრამატიკულ სისტემათა ჩამოყალიბებისას ადრეულ შუა საუკუნეებში. მეტად საინტერესოდ და ხშირად დამოუკიდებელი გზით ვითარდებოდა აგრეთვე გრამატიკული აზროვნება მუსლიმანურ და იუდაისტურ მწიგნობრულ წრეებშიც. სირიულ, სომხურ, არაბულ და ებრაულ ენებზე დაწერილი მრავალრიცხოვანი ტრაქტატები, რომლებშიც იმდროინდელი გრამატიკული აზროვნება პოულობდა თავის გამოხატულებას, ადრეულ ენათმეცნიერულ კონცეფციათა განვითარების მეტად საინტერესო სურათს გვიჩვენებს. ამგვარი თხზულებები, განსაკუთრებით კი ბერძნული, ჩვენშიც კარგად უნდა ყოფილიყო ცნობილი. მეტად საყურადღებოა ამ თვალსაზრისით ეფრემ მცირის ერთი ანდერძი, რომელშიც იგი წერს, რომ „ათორმეტ არიან ჴელოვნებანი ბერძენთა სწავლულებისანი" და მათგან პირველსავე ადგილზე ასახელებს „გრამატიკოსობას". მომდევნოდ კი — „ფილოსოფოსობას" და „რიტორებას". ენის საკითხებისადმი ინტერესის დამადასტურებელი მასალა ძველი ქართული მწერლობის ძეგლებში უკვე საკმაოდ დიდი რაოდენობით არის გამოვლინებული. შემთხვევითი არ არის, რომ მეათე საუკუნის სამოცდაათიან წლებში შედგენილ , რომელიც შინაარსის მიხედვით ენციკლოპედიური ხასიათისა არის და იმდროინდელი მეცნიერული ცოდნის დონეს ასახავს, შეტანილია ნაწყვეტები სწორედ დიონისიოს თრაკიელის გრამატიკის კომენტარებიდან ბერძნული ანბანის შესახებ, აგრეთვე ის ფრაგმენტი ეპიფანე კვიპრელის ერთ-ერთი თხზულებიდან (), რომელიც ებრაულ ანბანს ეხება.

ლექსიკოგრაფიის საწყისი ელემენტები ჩანს იმ სიტყვათა განმარტებებში და ლექსიკურ გლოსებში, რომლებიც უხვად არის გაბნეული ძველ თხზულებებში, განსაკუთრებით კი ეგზეგეტიკური ხასიათის შრომებში. ეს გარემოება ჯერ კიდევ ა. ცაგარელმა შენიშნა. ასეთი ხასიათის ცალკეული განმარტებები გვხვდება უკვე ; ძალზე ხშირია ასეთი კომენტარები . მსგავსი განმარტებები შემდგომ თავს იყრის საგანგებო ონომასტიკონ-ლექსიკონებში; მათ ნიმუშად შეიძლება დავასახელოთ კირილე ალექსანდრიელის ლექსიკონის ქართული თარგმანი 1188—1210 წწ. ხელნაწერში: . ლექსიკონის სახეს იღებს აგრეთვე სახისმეტყველებითი (სიმბოლური და ალეგორიული) განმარტებები, გაბნეული სხვადასხვა ეგზეგეტიკურ თხზულებებში; სწორედ ასეთ განმარტებათაგან, რომლებიც „მიმოგანფენილ და ძნელ საპოვნელად" იყვნენ მის მიერ შედგენილ ფსალმუნთა თარგმანებაში, შეუდგენია ეფრემ მცირეს თავისი ლექსიკონი — . ეს ნაშრომი, რომელშიც ეფრემს სიტყვები შეუტანია „არა ლიტონად, არცა ურთიერთას აღრეულად, არამედ ასოთა ზედა ანბანისათა განწყობილად და განკარგულად", არსებითად ჯერხნობით ცნობილთაგან პირველ ქართულ ორიგინალურ ლექსიკონს წარმოადგენს.

ათონელ მოღვაწეთა და ეფრემ მცირის თხზულებებში. განსაკუთრებით ეფრემისაში, უკვე სრულიად გამოკვეთილად ჩანს, რომ ამ ავტორების ინტერესი ენის საკითხებისადმი ხშირად უკვე წმინდა მეცნიერულ ხასიათს იღებს. ამას მოწმობს ის მრავალმხრივი შენიშვნები და კომენტარები მათ მიერ ნათარგმნ შრომებში, რომლებიც საღვთისმეტყველო კომენტარის ფარგლებს სცილდება. სამწუხაროდ, არც ეფთვიმე და გიორგი მთაწმიდლების, არც ეფრემ მცირის შრომები ამ თვალსაზრისით ჯერჯერობით სათანადოდ შესწავლილი არ არის. მაგრამ ის მცირედიც, რაც ამჟამად არის ცნობილი, თვალნათლივ გვიჩვენებს მათ ფილოლოგიურ ინტერესებსა და ცოდნას.

ძალიან საინტერესო ენობრივი დაკვირვებები აქვს გამოთქმული თავის შენიშვნებში არსენი იყალთოელსაც.

ენისა და გრამატიკის საკითხებს დიდ ყურადღებას აქცევდა იოანე პეტრიწიც. დიდი შრომა გაუწევია მას ქართული მეცნიერული, განსაკუთრებით კი ფილოსოფიური, ტერმინოლოგიის შესაქმნელადაც. შემთხვევითი არ არის არც ის გარემოება, რომ იოანე იტალოსის „აბაზგი გრამატიკოსისადმი" მიმართული წერილის ადრესატად სწორედ იოანე პეტრიწს ვარაუდობენ. ცნობილია, რომ მას დიონისიოს თრაკიელის გრამატიკა გამოუყენებია წყაროდ თავისი ერთ-ერთი ორიგინალური ნაშრომის ბოლოსიტყვაობისათვის ().

სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონში მოცემული გრამატიკული ტერმინები და მათი განმარტებები ზოგიერთ შემთხვევაში გვავარაუდებინებს, რომ საბა იყენებდა უფრო ადრე არსებულ სათანადო ლიტერატურას და საზოგადოდ ეყრდნობოდა ამგვარ განმარტებათა შექმნისას ძველ ტრადიციებს. ისტორიული ხასიათის ცნობებიც, რომლებიც სხვადასხვა ავტორთა თხზულებებში გვხვდება, უეჭველად მიგვანიშნებს იმაზე, რომ ქართველებს თავის დროზე ჰქონიათ ნაშრომები, რომლებიც საგანგებოდ ეხებოდა ენის საკითხებს. ქართველებს ერთი ლექსიკონი ჰქონოდათ და დაჰკარგოდათო, გულისტკივილით ჩივის სულხან-საბა ორბელიანი. საყურადღებო, თუმცა არც თუ მთლად გარკვეულ ცნობებს ძველი გრამატიკული ლიტერატურის შესახებ გვაწვდის ანტონ კათალიკოსი. „ძველ გრამატიკებს" ახსენებენ თეიმურაზ და დავით ბაგრატიონებიც.

ზემოთ დასახელებული მაგალითები მხოლოდ სანიმუშოდ არის მოყვანილი და სრულიადაც არ ამოწურავს იმ საბუთებს, რომლებიც ქართული გრამატიკული ლიტერატურის ადრე არსებობის დასამტკიცებლად არის ხოლმე მოხსენებული. მაგრამ, მიუხედავად იმისა, რომ გრამატიკულ თხზულებათა ძველად არსებობა საეჭვოდ აღარ არის მიჩნეული დღეს, უკანასკნელ დრომდე ამგვარი ნაწარმოებები ძველ ქართულ მწერლობაში მიკვლეული არ ყოფილა. 1937 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში ივანე ჯავახიშვილი წერდა: „მომავალში ხელნაწერების შესწავლამ შესაძლებელია ძველ ქართველ გრამატიკოსთა და მთარგმნელების დაკვირვება აღმოაჩინოს კიდევაც და მაშინ ამ საკითხზე მსჯელობა გაადვილდეს, მაგრამ ჯერჯერობით ზურაბ შანშოვანის 1737 წლისა და ანტონ კათალიკოზის 1753 და 1767 წწ.-ზე უწინარესი არც ერთი ქართული გრამატიკული ნაშრომი აღმოჩენილი არ არის. თვით ის ცალკეული დაკვირვებანი, რომელნიც ეფთვიმე და გიორგი მთაწმიდლებს, ეფრემ მცირეს, არსენი იყალთოელსა და სხვებს სქოლიოებისა და კიდურწერილობის სახით მოეპოვებათ, ჯერ არავის ამოუკრეფია და გამოუქვეყნებია. ამიტომ იმ საგულისხმო საკითხის გასათვალისწინებლად, თუ რა თვისებისა და ღირებულებისა იყო ძველ ქართველ მეცნიერთა ქართული და ბერძნული ენების რაბამობის ცოდნა, ჯერ თითქმის არავითარი მასალები არ მოგვეპოვება". მას შემდეგ მდგომარეობა არსებითად არ შეცვლილა და ი. ჯავახიშვილის ნათქვამს სხვებიც იმეორებენ: „ქართული გრამატიკული ლიტერატურის ძეგლთაგან XVIII ს-ის დამდეგზე ადრინდელი ჯერხნობით არ მოიპოვება"; „ქართული გრამატიკული აზროვნების სათავეები ჯერჯერობით წყვდიადითაა მოცული. ჩვენამდე არ მოღწეულა მე-18 საუკუნეზე ადრინდელი არც ერთი შრომა, რომელშიც საგანგებოდ იყოს გაშუქებული გრამატიკის საკითხები".

„სიტყუაჲ ართრონთათვს" ამ დანაკლისს ნაწილობრივ ავსებს. დღესდღეობით ცნობილთაგან სწორედ ის არის უძველესი ქართული თხზულება, რომელშიც საგანგებოდ არის განხილული გრამატიკის საკითხები. მართალია, მისი დაწერის მიზეზი ყოფილა ერთ-ერთი სასულიერო თხზულების თარგმნისას წამოჭრილი პრაქტიკული საკითხი (ამის შესახებ ქვემოთ არის დაწვრილებითი მსჯელობა), მაგრამ „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" თავისთავად დამოუკიდებელ სამეცნიერო შრომას წარმოადგენს: ეს არის ქართველი ავტორის მიერ დაწერილი ორიგინალური ტრაქტატი, რომელშიც განხილულია გრამატიკის ერთი საკითხი და გარკვეული თვალსაზრისით ერთმანეთს არის შედარებული ქართული და ბერძნული ენა. ამასთანავე ავტორს ჩინებულად სცოდნია, ეფრემ მცირის სიტყვით რომ ვთქვათ, „რაბამობაჲ ქართველთა და ბერძენთა ენებისად". თხზულების ანალიზი და ზოგიერთი სხვა მოსაზრებაც საშუალებას გვაძლევს გამოვთქვათ ვარაუდი, რომ „სიტყუაჲ ართრონთათვს" დაწერილია XI ს-ში, ე. ი. სწორედ იმ ეპოქაში, როდესაც საერთო ვითარებისა და სამეცნიერო ინტერესების შესაბამისად მსგავსი თხზულების შექმნა ყველაზე უფრო არის საგულვებელი. თვითონ თხზულებასა და მის შემცველ ათონურ ხელნაწერსაც აშკარად ატყვია ეფრემ მცირის ფილოლოგიური სკოლის კვალი. საფიქრებელია, რომ გრამატიკული ტრაქტატის ავტორი არის თვითონ ეფრემი, ან მისი მოწაფე არსენი იყალთოელი. ეს მოსაზრება ჩვენ გამოვთქვით ჯერ კიდევ 1977 წელს, როდესაც ხელთ გვქონდა მხოლოდ გვიანდელი, საფარული ნუსხა. მას შემდეგ კი, რაც შესაძლებელი გახდა ძველი, ათონური ნუსხის გამოყენებაც, ჩვენი ვარაუდი უფრო სარწმუნო გამოჩნდა.

„სიტყუაჲ ართრონთათჳს", მიუხედავად მისი მცირე მოცულობისა, ქართული მეცნიერული აზრის ისტორიისათვის დიდი მნიშვნელობის მქონე ნაწარმოებია, როგორც ადრე არსებული გრამატიკული ლიტერატურის რეალური ნიმუში. ეს თხზულება გვაძლევს იმის სარწმუნო საბუთს, რომ მოგვიანებით შექმნილი ქართული გრამატიკული ლიტერატურა ემყარება ენათმეცნიერული აზროვნების ხანგრძლივ ტრადიციებს, რომელთა საწყისები XI—XII საუკუნეებში სავსებით ჩამოყალიბებული ჩანს.

წინამდებარე წიგნში „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" პირველად ქვეყნდება სრული სახით და სათანადო სამეცნიერო კრიტიკული აპარატით.

აქვეა დაბეჭდილი აგრეთვე ის ნათარგმნი თხზულებაც, რომლის ტექსტშიც არის ჩართული ათონურ ხელნაწერში „სიტყუაჲ ართრონთათვს": . ამრიგად, მკითხველს შესაძლებლობა ექნება გაეცნოს იმ ნაწარმოებსაც, რომლის თარგმნასაც მიუცია ბიძგი ქართველი მწიგნობრისათვის ორიგინალური ქართული გრამატიკული ნაშრომის შესაქმნელად. ამ ჰომილიის ტექსტზე დაკვირვება საშუალებას მოგვცემს, უფრო სრული წარმოდგენა ვიქონიოთ გრამატიკული ტრაქტატის რაობის შესახებ და გავარკვიოთ ამ უკანასკნელთან დაკავშირებული ზოგიერთი საკითხიც. რა თქმა უნდა, თხზულება, რომლის ავტორადაც ათონურ ხელნაწერში იოანე ოქროპირი არის დასახელებული (ისევე, როგორც ამ კრებულში შეტანილი ყველა ნაწარმოებისათვის), მარტო ამ თვალსაზრისით არ არის მნიშვნელოვანი: ათონური კრებული საზოგადოდ მეტად საყურადღებოა, რადგან იგი შეიცავს თარგმანებს, რომლებიც დღემდე სრულიად უცნობი იყო და რომლებიც ფილოლოგიური და ენობრივი კვლევისათვის ზოგჯერ მეტად საინტერესო მასალას გვაწვდის.

1981 წლამდე „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" ხელმისაწვდომი იყო ერთადერთი ნუსხის მიხედვით; ეს იყო საქ. მეცნ. აკად. ხელნაწერთა ინსტიტუტის S—312 ხელნაწერი, გადაწერილი სვიმონ კარგარეთლის მიერ 1541 წელს საფარის ლავრაში. ამ ხელნაწერს ადრევე მიაქცია ყურადღება აწ განსვენებულმა მკვლევარმა ქრისტინე (ჩიტო) შარაშიძემ, რომელიც ჯერ კიდევ 1951 წელს წერდა: „ხელნაწერი განსაკუთრებით ძვირფასია, როგორც XVI ს. განათლებული ქართველების მეცნიერული ინტერესების ცოცხალი ძეგლი". მაშინ ქ. შარაშიძემ ხელნაწერში შეტანილ თხზულებათაგან მხოლოდ აბუსერისძე ტბელის ასტრონომიული ტრაქტატი მოიხსენა. შემდგომ მან მთლიანად აღწერა S—312 ხელნაწერი, რომელსაც „პოლემიკურ-დოგმატიკური და სამეცნიერო კრებული" შეარქვა. აღწერილობაში, დღეს მიღებული საერთო წესის შესაბამისად, დასახელებულია კრებულში შეტანილი ყველა თხზულების სათაური და მოყვანილია ტექსტის დასაწყისი. ამათ ზოგჯერ მოსდევს ქ. შარაშიძის საყურადღებო შენიშვნა-კომენტარებიც, მაგრამ გრამატიკული თხზულების შესახებ არც აღწერილობაში არის რაიმე თქმული. ის, რომ ქ. შარაშიძეს ეს ნაწარმოები მნიშვნელოვნად მიაჩნდა, ჩანს მხოლოდ ამით: აღწერილობაში დამოწმებული ფრაგმენტი ტექსტისა უფრო ვრცელია, ვიდრე სხვებისა: დაბეჭდილია ამ პატარა თხზულების ერთ მეხუთედამდე. მიუხედავად ამისა, „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" სპეციალისტებს დღემდე შეუმჩნეველი დარჩა, შესაძლოა იმიტომაც, რომ ტექსტის გამოქვეყნებულ მონაკვეთში აღმწერელს ართრონთა პარადიგმა არასრული სახით აქვს მოცემული — გამოტოვებულია ესა თუ ის ფორმა. ამიტომ მთლიანი ნაწარმოების ხასიათი აღწერილობაში ნათლად არ ჩანს.

ამ სტრიქონების ავტორსაც პირველი ცნობა გრამატიკული ტრაქტატის შესახებ ისევ ქრისტინე შარაშიძემ მიაწოდა. მან „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" ხელნაწერში მაჩვენა და დასძინა: „გააცანით ბატონ აკაკისაც (იგულისხმებოდა აკაკი შანიძე. მ. შ.) ეს მისთვის საინტერესო იქნება". დღეს მინდა მადლობით გავიხსენო ქალბატონი ჩიტო, რომელმაც მისთვის ჩვეული თავმდაბლობითა და დაუშურველობით მის მიერ მიკვლეული მნიშვნელოვანი თხზულება შესასწავლად სხვებს დაუტოვა.

„სიტყუაჲ ართრონთათჳს" თავდაპირველად შესწავლილი იყო და გამოსაცემად მომზადებული (1977 წ.) სწორედ საფარული ნუსხის მიხედვით. ეს ხელნაწერი (წინამდებარე გამოცემის — S) მართლაც ძალზე მნიშვნელოვანია, მაგრამ მარტო მის მიხედვით ძნელი იყო ამ თხზულების ყოველმხრივი შესწავლა: გრამატიკული ტრაქტატის ტექსტი ამ ხელნაწერში საკმაოდ შერყვნილი სახით არის წარმოდგენილი (ამის შესახებ დაწვრილებით ქვემოთ არის მსჯელობა). გარდა ამისა, ეს თხზულება თავისი შინაარსის მიხედვითაც განცალკევებულია ამავე ხელნაწერში შეტანილ სხვა ნაწარმოებთაგან; გადამწერს არ დაუსახელებია ავტორი, არც მოუცია რაიმე დამატებითი მასალა თხზულების რაობის დასადგენად. ამგვარ საკითხთა კვლევისას მაშინ იძულებული ვიყავით, დავსჯერებოდით მხოლოდ იმ ზოგად ცნობებს, რომლებიც თვითონ გრამატიკულ ტრაქტატში მოიძებნება. ამ ნაწარმოების დასაწყისიდანვე აშკარა არის, რომ მისი დაწერა განუზრახავს იოანე ოქროპირის რომელიღაც თხზულების თარგმნის დროს. მისი სათაური ნახსენები არ არის, ჩანს მხოლოდ, რომ ამ ნაწარმოებში თეოლოგიური დისპუტის ერთ-ერთი არგუმენტი ყოფილა მსჯელობა სამების წევრთა სახელებთან ართრონის სხვადასხვაგვარად ხმარების შესახებ. ოქროპირის თხზულების ბერძნულ ორიგინალში განსხვავებული მნიშვნელობით ნახმარი ართრონიანი და უართრონო ფორმების ქართულ თარგმანში ზუსტად გადმოცემა მთარგმნელს შეუძლებლად მიუჩნევია: ამიტომ „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" მას საგანგებოდ დაუწერია, რომ ქართველი მკითხველისათვის გაეადვილებინა იმ ადგილის აზრის გაგება თარგმანში. ამიტომაც ვივარაუდეთ, რომ გრამატიკული ტრაქტატი თავდაპირველად შენიშვნის სახით უნდა ჰქონოდა დართული ოქროპირისეული თხზულების ქართულ ტექსტს.

იოანე ოქროპირის ნაწარმოებთა იმ ქართულ თარგმანებში, რომლებზეც მაშინ მიგვიწვდებოდა ხელი, ამგვარი შინაარსის თხზულებას ვერ მივაკვლიეთ, მაგრამ ამ ძიების დროს ჩვენი ყურადღება მიიქცია ათონის ქართველთა მონასტრის წიგნსაცავში დაცულ ხელნაწერთა კატალოგმა, რომელიც 1836 წელს შეადგინა ილარიონ ბერმა და გამოაქვეყნა ა. ცაგარელმა. ილარიონის კატალოგი ძალზე მოკლეა და სქემატური, მაგრამ მან მაინც საყურადღებო მასალა მოგვცა: ილარიონის სიაში დასახელებულია ერთი „სიძუელისაგან განრყუნილი ხელნაწერი", რომელიც, მისი ცნობით, შეიცავდა იოანე ოქროპირის თხზულებებს. ზოგიერთი მათგანის სათაური ავტორმა დაასახელა კიდევაც. სათაურების ჩამოთვლისას მან ერთგან შენიშნა, რომ ამავე თავში ეფთვიმე მთაწმიდელი ამბობს: ბერძნულს ენას კეთილად მოუვალს ართრონი და ქართულს ენაზე არ მოვაო. ილარიონის სიის შედარებამ ა. ცაგარლისა და რ. ბლეიკის აღწერილობებთან გვაფიქრებინა, რომ ათონელი ბერის მიერ დასახელებული ხელნაწერი შეიძლებოდა ყოფილიყო ათონის ხელნაწერი N6 რ. ბლეიკის კატალოგის მიხედვით (შესაბამისად N 85 ა. ცაგარლის აღწერილობაში). ჩვენ მაშინ ვივარაუდეთ, რომ სწორედ ათ. N 6 ხელნაწერში უნდა გვქონოდა ჩართული იოანე ოქროპირის ერთ-ერთი თხზულების თარგმანში ილარიონის მიერ ეფთვიმე მთაწმიდლისეულად მიჩნეული მსჯელობა ქართულში ართრონის არ არსებობის შესახებ, და რომ ეს უნდა ყოფილიყო ის ორიგინალური გრამატიკული ტრაქტატი, რომელიც ჩვენთვის S-312 ხელნაწერის მიხედვით იყო ცნობილი. მაშინ ამ ვარაუდის შემოწმება შეუძლებელი იყო, რადგან ათონურ ხელნაწერებზე ხელი არ მიგვიწვდებოდა; რ. ბლეიკისა და ა. ცაგარლის აღწერილობებში ხელნაწერის შედგენილობა არ არის ნაჩვენები, სხვაგან კი იოანე ოქროპირის ქართულ თარგმანებში ამგვარივე სათაურის მქონე თხზულების ნუსხა არ დაიძებნა. მხოლოდ 1981 წლის გაზაფხულზე, როდესაც თბილისის უნივერსიტეტმა მიიღო ათონის ივერთა მონასტრის ქართულ ხელნაწერთა მიკროფილმები (გადაღებული გურამ პატარაიას თაოსნობით), მოგვეცა საშუალება, გავცნობოდით ამ კოლექციას. ჩვენდა სასიხარულოდ, ვარაუდი გაგვიმართლდა: N6 ხელნაწერში აღმოჩნდა არა მარტო გრამატიკული ტრაქტატის ადრეული, XII—XIII სს-ში გადაწერილი ტექსტი, არამედ ოქროპირის სახელით ცნობილი ის ნაწარმოებიც, რომლის თარგმნაც გამხდარა გრამატიკული ნაშრომის დაწერის უშუალო მიზეზი. როგორც მოსალოდნელი იყო, ეს უკანასკნელი ოქროპირისეული თხზულების თარგმანში იყო ჩართული. ამრიგად, საშუალება მოგვეცა ორივეს შესწავლისა და მათი ურთიერთმიმართების დადგენისა. გარდა ამისა, გაირკვა, რომ მთლიანი კრებული სხვა მხრივაც საგულისხმო მასალას შეიცავს.

ყველა ზემოაღნიშნული მიზეზის გამო, ძირითად ნუსხად წინამდებარე გამოცემაში მივიჩნიეთ სწორედ ათონური ხელნაწერი (A).

როგორც ზემოთ ვთქვით, ათონურ (A) ხელნაწერში, რომლის პირველი ნაწილი (ა̃ — ი̃ზ რვეულები) დაკარგულია, თავდაპირველად შეუტანიათ სულ ცოტა ოცდაცამეტი თხზულება. ხელნაწერის მეორე, დღემდე შემორჩენილი ნახევარი შეიცავს სხვადასხვა ნაწარმოებს, რომელთაგან პირველი, სათაურებთან დასმული რიგითი სათვალავის მაჩვენებლის მიხედვით, კრებულის შედგენისას მეჩვიდმეტე ყოფილა. ამჟამად ხელნაწერი შეიცავს ჩვიდმეტ სხვადასხვა ნაწარმოებს. ხელნაწერის შემორჩენილი ნაწილი სრული და სწორად დალაგებული ჩანს: ამას გვაფიქრებინებს ორივე სათვალავი — რვეულობრივი და თხზულებათა რიგის მაჩვენებელი, ოღონდ დაბეჯითებით ამის დადგენა ჭირს ტექსტის მდგომარეობის გამო.

ათონური ხელნაწერი, როგორც ზემოთ ვაჩვენეთ, დაწვრილებით არც ა. ცაგარელს, არც რ. ბლეიკს არ აღუწერიათ; ამიტომ საჭიროდ მივიჩნიეთ, მკითხველისათვის მიგვეწოდებინა ზოგიერთი ცნობა ხელნაწერის შედგენილობისა და მასში შეტანილ თხზულებათა შესახებ. ეს სხვა გარემოების გამოც არის აუცილებელი; როგორც ქვემოთ დავინახავთ, კრებული მისი მასალისა და სტრუქტურის მიხედვით ერთგვაროვანია. ამავე დროს, მის ენასა და სტილზე დაკვირვება გვავარაუდებინებს, რომ კრებულში შეტანილი მთლიანი მასალა ერთი კაცის მიერ არის ნათარგმნი. „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" ამ კრებულის ორგანულ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს: იგი ჩართულია ერთ-ერთ შიგ შესულ თხზულებაში, როგორც მისი კომენტარი. ხელნაწერში სხვაგანაც გვხვდება კომენტარები, რომლებიც გრამატიკულ ტრაქტატთან ამა თუ იმ თვალსაზრისით იჩენს მსგავსებას. ამ უკანასკნელთან დაკავშირებული მრავალი საკითხის გასარკვევად საჭირო მასალა მთლიან კრებულში არის საძიებელი. განსაკუთრებით ეს ეხება თხზულების ავტორობის საკითხს.

ამჟამად ხელნაწერი შეიცავს შემდეგ თხზულებებს:

ი̃ზ. . ხოლო ი̃ეცა მახარებელი კუალად იტყჳს: იესუ უკუე მაშურალი. და რ̃იმე (?) იტყჳს, ვითარმედ: შეემშია. [და რ̃ი]მე კუალად: ფრიად დაშურა. და ვითარ წყ̃ლი იტყჳს, ვითარმედ: არა შეემშიოს, არცა დაშურეს? და ვითარ შესაძლებელ არს ერთჴმთმაობით შესწორებად წ̃ყლებასა თანა? გარნა არცა წ̃ყლი მტყუარ იქმნა, — ნუ იყოფინ! — არცა მოციქულთა უცხოდ თქუეს... (ი̃თ რვ. Iv; 10v-16r).

შდრ. PG 59, 535 (დაბეჭდილია ნაყალბევად მიჩნეულ თხზულებათა შორის):

Εἰς τὴν Σαμαρεῖτιν, καὶ εἰς τὸ, „Ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς εἰς πόλιν τῆς Σαμαρείας, λεγομένην Συχάρ.-Σήμερον ἡμῖν ὁ Χριστὸς τοὺς ἄθλους τῆς Σαμαρείτιδος ἀνεκήρυξεν... Τί οὖν Ἡσαΐας ὁ προφήτης λέγει Ο Θεὸς ὁ μέγας οὐ πεινάσει, οὐδὲ μὴ διψήσει, οὐδὲ μὴ κοπιάσει. Οὐδὲ ἔστιν ἐξεύρεσις τῆς φρονήσεως αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος περὶ αὐτοῦ ἐν τῷ κατ' αὐτὸν Εὐαγγελίῳ γράφει καὶ νηστείσας ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα, ὕστερον ἐπείνασεν· Ομοίως δὲ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης, καθὼς ἀρτίως ἥκουες, λέγει. Ὁ οὖν Ἰησοῦς κεκοπιακὺς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας ἐκαθέζετο οὕτως ἐπὶ τῇ πηγῇ. Ὥρα ἦν ὡσεὶ ἕκτη. Καὶ ὁ μὲν λέγει, ὅτι ἐπείνασεν· ὁ δὲ ὅτι καὶ ἐκοπίασεν. Ὁ δὲ προφήτης δηλοὶ Ἡσαΐας Πνεύματ ἁγίῳ φλεγμόμενος· Ὁ Θεὸς ὁ μέγας οὐ πεινάσει, οὐδὲ μὴ διψήσει... Οὐδὲ ἐστιν ἐξεύρεσις τῆς φρονήσεως αὐτοῦ· Καὶ πῶς δύναται παρὰ τούτοις ἡ ὁμοφωνία διασώζεσθαι τῶν τε Εὐαγγελίων καὶ τῆς προφητείας; Πλὴν οὔτε ὁ προφήτης ἐψεύσατο· μὴ γένοιτο· οὔτε οἱ ἀπόστολοι ἀλλότρια τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔγραψαν...

ბერძნული თხზულების ავტორობა სადავოა. მას მიიჩნევენ ლეონტი იერუსალიმელის ნაწარმოებად, არის აღნიშნული აგრეთვე, რომ სომხური წყაროები ავტორად ასახელებენ სევერიანე გაბალონელს. ცნობილია ნაწარმოების ძველი რუსული ვერსია.

იჱ. მ[ამაო], გ[უაკურთხენ].

წყაროჲ ნათლისაჲ სიტყუაჲ ღმრთისაჲ ნათლითა სავსე და ნათელ ბრწყინვალე განანათლებს გონებათა, რამეთუ იგი თავისაგან თჳსისა და თავსა შორის თჳსსა ბრწყინავს და მიმღებელთა მისთა განაბრწყინვებს; და არა ხოლო განანათლებს მორწმუნეთა გონებასა, არამედ სახელსა ნათლისასა ნათლისაგან მიანიჭებს. და რამეთუ საღმრთოჲ წერილი უმეცრებასა შინა ზრდილთა და ურწმუნოებასა შორის ცოცხალთა სამართლად სახელ-სდებს ბნელად... (ი̃თ რვ. 7v; 16v-26v).

შდრ. PG 59, 543 (დაბეჭდილია ნაყალბევად მიჩნეულ თხზულებათა შორის):

Περὶ ζήλου καὶ εὐσεβείας, καὶ εἰς τὸν ἐκ γενετῆς τυφλόν. Πηγή φωτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος· φωτὸς γὰρ γέμων, καὶ φωτὸς ἐκλάμπων, φωτίζει καὶ περιαστράπτει τὰς τῶν πιστῶν διανοίας. Αὐτὸς γὰρ ἐξ ἑαυτοῦ καὶ ἐν ἑαυτῷ λάμπει, καὶ τοὺς ἀπολαύοντας αὐτοϋκαταυγάζει καὶ οὐ μόνον φωτίζει τῶν πιστῶν τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ καὶ ὄνομα φωτὸς χαρίζεται. Ἡ γὰρ θεία Γραφὴ τοὺς τῇ ἀγνοίᾳ συντρόφους ὄντας, καὶ τῇ ἀπιστίᾳ συζῶντας, δικαίως ὀνομάζει σκότος...

თხზულების ავტორობა სადავოა. ზოგიერთის აზრით, იგი ეკუთვნის სევერიანე გაბალონელს.

ი̃თ. (კ̃ა რვ. 1v; 26-41).

უფრო სრული ცნობები ამ თხზულების შესახებ, რომელშიც არის ჩართული „სიტყუაჲ ართრონთათჳს", მოცემულია ქვემოთ.

კ.̃ . მ. გ.

კუალად მარტჳლთა ჴსენებაჲ, კუალად კეთილმოსავთა დღესასწაული, კუალად ანგელოსთა მიზეზი, კუალად ეკლესიისა კრებაჲ, ჴსენებაჲ მოწამე-ქმნილთაჲ, ხოლო პატივი მოწამეთაჲ. პატივ-იცემებიან მოწამენი ქრისტესთჳს ვნებულნი, ხოლო თაყუანის-იცემების ქრისტე ყოველთათვს ვნებული. რამეთუ მათ ვიდრემე ვნებათა მიერ თავნი თჳსნი სიმდაბლით სიმაღლედ აღიყვანნეს, ხოლო მაცხოვარი სიმაღლით ღმრთეებისაჲთ სიმდაბლედ კაცებისა მოვიდა არა დიდებისაგან გამოსრული, არამედ განგებულებისა მომვაჭრებელი... (კ̃გ რვ. 1r; 42r-49v).

შდრ. PG 52, 827 (შეტანილია ნაყალბევ თხზულებებში):

Εἰς τὸν ἅγιον ᾿Ακάκιον τὸν ποιμένα, καὶ εἰς τὸ πρόβατον, καὶ εἰς τὸ καταπέτασμα, καὶ εἰς τὸ ἱλαστήριον. Πάλιν μαρτύρων μνήμη, πάλιν εὐσεβῶν ἑορταὶ, πάλιν ἀγγέλων ὑπόθεσις, πάλιν ᾿Εκκλησίας πανήγυρις. Ἡ μνήμη τῶν μαρτυρησάντων, τιμὴ δὲ μαρτύρων ἡ δόξα τοῦ μαρτυρηθέντος. Τιμῶνται μάρτυρες ὑπὲρ Χριστοῦ παθόντες, προσκυνεῖται δε Χριστός ὑπὲρ πάντων παθών. Οἱ μὲν γάρ διὰ τοῦ πάθους ἑαυτοὺς ἀπὸ ταπεινώσεως εἰς ὕψος ἀνήγαγον· ὁ δὲ Σωτὴρ ἀπὸ ὕψους τῆς θεότητος εἰς ταπείνωσιν ἀνθρωπότητος ἐλήλυθεν

თხზულების ავტორად მიჩნეულია სევერიანე გაბალონელი.

კ̃ა. მ. გ.

ძჳნად წმიდისა და განუყოფელისა და თანაარსისა სამებისა ენათა აღმლესელნი და ბორგნეულნი და მხოლოდშობილისა [...] და სულისა წმიდისა ღირსებისა დამჴობად ჴელმყოფელნი იმხილებიან ვიდრემე მისვე წმიდისა სულისაგან, მეტყუელისა წმიდათა მიერ წ̃ყლთა და სიტყჳსაგანცა მქადაგებელისა თავისა თჳსისა საკუთარისა და ჴორცითა დამოსლვისა, ჩუენ ძლით(?) ქალწულისაგან წმიდისა ქმნილისა გამოუთქუმელად და უქცეველად... (კ̃დ რვ. 1r; 50r-58v).

შდრ. PG 48, 1087 (დაბეჭდილია ნაყალბევად მიჩნეულ თხზულებათა შორის):

Περὶ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος. Οἱ κατὰ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος τὰς γλώσσας ἀκονῶντες, καὶ λυττῶντες, καὶ τὸ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ καὶ τὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀξίωμα καθαιρεῖν ἐπιχειροῦντες, ἐλέγχονται μὲν ὑπ αὐτοῦ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τοῦ λαλήσαντος διὰ τῶν ἁγίων προφητῶν, καὶ ὑπὸ τοῦ Λόγου τοῦ κηρύξαντος τὴν ἑαυτοῦ ἔνσαρκον παρουσίαν, τὴν δι ἡμᾶς ἐκ Παρθένου ἁγίας γενομένην, ἄφραστόν τε καὶ ἀναλλοίωτον...

თხზულება ფსევდოქრიზოსტომულ ლიტერატურას განეკუთვნება. შესაძლოა, მისი ავტორი იყოს სევერიანე გაბალონელი.

კ̃ბ. მ. გ.

სამკურნალოსა მიმსგავსებულ არს ეკლესიათ მოძღუარი მრავალთა და მრავალგუართა სენთ სამკურნალოთა წამალთა მქონებელსა და თითოეულისა სნეულთაგანისა საჴმარებისაებრ ვნებისა მიმცემელსა წამლისასა. ვითარ-იგი მოვიდეს ვიეთნიმი სამკურნალოსა ეკკლესიისასა სიმსივნისაჲთა სნეულნი სენითა ამპარტავანებისაჲთა აღზუავებულნი და მიმღებელთა ემპლასტროსა სიმდაბლისასა სიმსივნე ამპარტავანებისაჲ განიკურნეს... (კ̃ე რვ. 1v; 58-63v).

შდრ. PG 60, 767 (შეტანილია ნაყალბევ თხზულებათა შორის):

Περὶ πίστεως. Ἰατρῷ ἔοικεν ὁ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος, πολλώγου καὶ ποικίλων παθῶν αὐτὴν κεκτημένων, καὶ ἑκάστῳ τῶν ἀρρωστούντων κατὰ τὴν τοῦ πάθους χρείαν διδόντι τὸ μάλαγμα. Οἷον, ἦλθὸν τινες ἐν τῷ ἰατρείῳ τῆς Ἐκκλησίας ὑπὸ τοῦ οἰδάνοντος πάθους τῆς ὑπερηφανίας ἀλισκόμενοι. λαβόντες τὸ ἔμπλαστρον τῆς ταπεινοφροσύνης, τὸ οἰδάνον πάθος τῆς ὑπερηφανίας ἰάσαντο...

მიჩნეულია სევერიანე გაბალონელის თხზულებად. არსებობს სომხური და ეთიოპური თარგმანები.

კგ. მ. გ.

ვითარცა გრძელისა მგზავრობისაგან უკმოქცეული თქუენდა მიმართ, ესრეთ მყოფ ვარ დღეს. რამეთუ მოყუარეთადა, რაჟამს ვერ შემძლებელ იყვნენ თანა-ქმნად მეგობართა, არარაჲ სარგებელ არს მახლობელობისაგან, [რომლი]სათჳს უკუე და ჩუენცა, შინაგან მყოფნი, წარსულითგან არარაჲთ განყოფილ ვიყვენით, ვინაითგან წარსულსა ჟამსა ზრახვად რაჲსმე თქუენდა მომართ ვერ შეუძლეთ. გარნა შენდობაჲ გუეცით; რამეთუ არცა უდებებისაჲ იყო, არამედ უძლურებისაჲ დუმილი.... (კ̃ვ რვ. 7r; 64r-74v).

შდრ. PG 51, 17: Εἰς τὴν παραβολήν· Τοῦ τὰ μύρια τάλαντα ὀφείλοντος, καὶ τὰ ἑκατὸν δηνάρια ἀπαῖτοῦντος, καὶ ὅτι παντὸς ἁμαρτήματος τὸ μνησικακεῖν χεῖρον. Ὡς ἐκ μακρᾶς ἀποδημίας ἐπανελθὼν πρὸς ὑμᾶς, οὕτω διάκειμαι τήμερον τοῖς γάρ φιλοίσιν, ὅταν μή δύνωνται συγγενέσθαι τοῖς φιλουμένοις, οὐδὲν ὄφελός ἐστι τῆς παρουσίας. Διά τοι τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἐνδημοῦντες, τῶν αποδημούντων ουδὲν ἄμεινον διακείμεθα, ἐπειδὴ τὸν παρελθόντα χρόνον διαλεχ θῆναι πρὸς ὑμᾶς οὐκ ἰσχύσαμεν· ἀλλὰ σύγγνωτε· οὐδὲ γὰρ ῥαθυμίας ἀλλὰ ἀσθενείας ἦν ἡ σιγή...

ზოგიერთის აზრით, თხზულების ავტორობა საეჭვოა.

კ̃დ. მ. გ.

დასაბამ მაცხოვარებისა კაცთაჲსა არს შიში ღმრთისაჲ და ძირ ყოველთა ჩუენ შორის კეთილთა სჯული ღმრთისაჲ. ხოლო არცა სჯული ღმრთისაჲ თჳნიერ შიშისა, არცა შიში თჳნიერ სჯულისა. რამეთუ სჯულსა ზედა-განწესებათასა მსახურად აქუს შიში, ხოლო შიშსა ზედ-დაწესებულთა მსაჯულად აქუს სჯული. ვინაჲცა უკუე შიშით სჯულისა ღ̃ისა მიმართ მოსრული და სჯულისა მომცემელისა ღმრთისა წმიდათა შორის მოქალაქობს და ღირსთა შორის აღიწერების. (კზ რვ. 2r; 75r-89v).

შდრ. PG 56, 411 (დაბეჭდილია საეჭვო თხზულებათა შორის):

Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου εἰς τὸ ρητὸν τὸ λέγον, Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ τοῦτα ποιεῖς; ᾿Αρχὴ σωτηρίας ἀνθρώπων ὁ τοῦ θεοῦ φόβος, καὶ ῥίζα πάντων τῶν ἐν ἡμιν ἀγαθῶν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος, οὅτε δὲ θεοῦ νόμος ἄνευ φόβου, οὔτα φόβος ἄνευ νόμου. [...] γὰρ νόμος τῶν ἐπιταγμάτων ὑπηρέτην ἔχει τὸν φόβον· ὁ δὲ φόβος τῶν προστεταγμένων δικαστὴν ἔχει τὸν νόμον. Ὁ μὲν οὖν φόβῳ τῷ νόμῳ προσερχόμενος, καὶ τῷ τὸν νόμον δόντι Θεῷ, ἀἁγίοις ἐμπολιτεύεται, καὶ ὁσίοις ἀναγράφεται...

მიჩნეულია სევერიანე გაბალონელის ნაწარმოებად.

კ̃ე. მ. გ.

ლამპარი კეთილმსახურებისაჲ და ქადაგებაჲ ღმრთისმეცნიერებისაჲ არს განათლებაჲ ღმრთივ-სულიერთა წერილთა მოძღურებისაჲ. რამეთუ წერილთა მოძღურებაჲ კეთილმსახურებისა წყარო და ჭეშმარიტებისა დასაბამ და წმიდათა კადნიერება და მორწმუნეთა მოლოდება, მკჳდროვნისა თავისუფლება და სულისა მაცხოვარება. რამეთუ არა ესრეთ მნათობნი ცათა, რაოდენ სულთა ჩუენთა ღმრთისა სიტყუანი განაბრწყინვებენ. არა ესოდენ ქუეყანასა ნაყოფთა მრავალფერობაჲ, რაოდენ სულთა ჩუენთა წერილთა გჳრგჳნოსან-ჰყოფს მოძღურებათ. არა ესრეთ წყარონი და მდინარენი თჳსთა დასთხევენ წყალთა, რაოდენ წმიდისა სულისა მოძღურებანი ტკბილთა და განწმედილთა... (კ̃თ რვ... 90r-105v).

შესაბამისი სათაურისა და დასაწყისის მქონე ბერძნული გამოცემული ტექსტი ჩვენთვის ცნობილი არ არის. საძიებლებში მოიპოვება მითითება სათაურის მიხედვით: . Inc.; Λαμπὰς εὐσεβείας κήρυγμα θεογνωσίας ὁ φωτισμός (Paris, gr. 770, f. 280-289). იგივე სათაური და ტექსტის დასაწყისი ნაჩვენებია იოანე ოქროპირის თხზულებათა საერთო ინდექსში და ნათქვამია, რომ იგი არ არის გამოცემული, როგორც ნატყუარი (PG 64, 1366). მიჩნეულია სევერიანე გაბალონელის ნაწარმოებად.

კ̃ვ. მ. გ.

მოწამეთა ვიდრემე კრებაჲ შემტკიცნების ჩუენდა, ხოლო ქრისტეს სურვილმან და მადლმან. შეკრიბნა ვინაცა ს̃ყრლი იყო უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტეს ძლითითა (?), მოწამეთა პატივისა მიმართ ვისწრაფოთ. ვ̃ეღა(?) მოწამეთა პატივის-მცემელსა ქრისტე უყუარს, ხოლო უკუეთუ თქუენი შემწყნარებელი მე შემიწყნარებს, მოწამეთა სადმე პატივის-მცემელი მათ მიერ წამებულსა პატივ-სცემს. მოწამენი იჴსენებიან და ქრისტე იდიდების, რამეთუ პატივი ქრისტესი ჴსენებაჲ მოწამეთაჲ და რამეთუ ვერ შესაძლებელ არს მოწამეთა [...]ვლის თჳნიერ შესხმ[......] წარსლვად ჴსენებისა. რამეთუ საჴსენებელი მართლისაჲ შესხმით, ხოლო შესხმულ იქმნებიან მოწამენი, არა რაჲთა მათ ქებაჲ მიიღონ, არამედ რაჲთა ჩუენ ქებათა მიერ [...] (ლ რვ. 8; 105v-112r).

მსგავსი ბერძნული თხზულებაც საძიებლებში ხელნაწერის მიხედვით არის მითითებული: . Inc.: Μαρτύρων μὲν ἡμᾶς πανήγυρις συνεκρότησεν.... შდრ. აგრეთვე PG 64, 1367.

კ̃ზ. მ. გ.

ანგელოსნი ზეცათა ხოროჲსა შემამტკიცებელნი ახარებდეს მწყემსთა, მეტყუელნი: „გახარებთ დღეს თქუენ სიხარულსა დიდსა, რომელი იყოს ყოვლისა ერისა". აწ უკუე მათ წმიდათა ანგელოზთაგან და ჩუენდა მვასხებელნი ჴმისანი გახარებთ თქუენ დღეს, ვითარმედ: „დღეს ეკლესიისანი დაწყნარებასა შინა და მწვალებელთანი ღელვასა; დღეს ნავი ეკკლისიისაჲ დაწყნარებასა შინა და უღელვოსა ნავთსაყუდელსა მშჳდობისასა შევიდა და მწვალებელთა ბორგაჲ თჳსთა სამ-მოქცევთა შინა იღელვების; დღეს მწყემსნი უზრუნველობასა შინა და სამწყსოჲ უცთომელობასა შინა, მტერნი უღონოებასა, მგელნი უმოქმედობასა; დღეს ვენაჴი მაცხოვრისაჲ იეფობასა შინა და მოქმედნი სიბოროტისანი მოწყინებასა შინა..." (ლ̃ა რვ. 7v; 112-117).

შდრ: [TM. Pseudo-Chrysostomica] Σευηριανοῦ ἐπισκόπου Γαβάλων λόγος περὶ εἰρήνης. Οἱ ἄγγελοι τὸν οὐράνιον χορὸν συστησάμενοι εὐηγγελίζοντο τοῖς ποιμέσι λέγοντες· εὐαγγελιζόμεθα ὑμῖν σήμερον χαρὰν μεγάλην, ἥτις ἔσται παντὶ τῷ λαῷ. Παρ' αὐτῶν τοίνυν τῶν ἁγίων ἐκείνων ἀγγέλων καὶ ἡμεῖς δανεισάμενοι φωνὴν εὐαγγελιζόμεθα ὑμῖν σήμερον, ὅτι σήμερον τὰ τῆς ἐκκλησίας ἐν γαλήνῃ, καὶ τὰ τῶν αἱρετικῶν ἐν ζάλη. Σήμερον τὸ σκάφος τῆς ἐκκλησίας ἐν γαλήνῃ καὶ εἰς τὸν ἀχείμαστον λιμένα τῆς εἰρήνης ὁρμίζεται, καὶ ἡ τῶν αἱρετικῶν μανία ταῖς ἰδίαις τρικυμίαις χειμάζεται. Σήμερον οἱ ποιμένες ἐν ἀμεριμνίᾳ καὶ ἡ ποίμνη ἐν ἀσφαλείᾳ, οἱ ἐχθροί ἐν ἀπορίᾳ, οἱ λύκοι ἐν ἀμεχανία. Σήμερον ὁ ἀμπελὼν τοῦ Σωτῆρος ἐν εὐθηνίᾳ καὶ οἱ ἐργάται τῆς κακίας ἐν ἀκηδίᾳ....

ლათინური უფრო მოკლე ვერსია თხზულებისა — PG 52, 425 (=PL 52, 598), სადაც იგი დაბეჭდილია შემდეგი სათაურით: . ლათინური ვერსია დაბეჭდილია აგრეთვე ბერძნულის პარალელურად. ავტორად მიჩნეულია სევერიანე გაბალონელი.

კ̃ჱ. მ. გ.

ყოველთა ვიდრემე ვჰყუარობ წმიდათა, ხოლო უფროჲსღა ნეტარსა პავლეს, ჭურჭელსა გამორჩევისასა, საყჳრსა ზეცისასა, სიძის მყვანებელსა ქრისტესსა; ხოლო ესე ვთქუ და ტრფიალებაჲ შორის შემოვიღე, რაჲთა თქუენ ზიარ-გყვნე საყუარელისა და რამეთუ გარეშითა ვიდრემე ტრფიალებითა ტრფიალთა შესაბამისად ვინაჲმე ჰრცხუენის, აღსაარებად თჳსთაცა თავთა სირცხვლეულ მყოფელთა და სხუათაცა მავნებელთა. ხოლო ამისნი ტრფიალ-ქმნულნი ნუოდეს დადუმნებიან და რამეთუ თავთაცა თჳსთა და მსმენელთაცა სარგებელ ეყვნენ კეთილისა აღსაარებისა მიერ. იგი ვიდრემე ტრფიალებაჲ ცოდვა არს, ხოლო ესე — შესხმა; იგი ვიდრემე ვნება სულისა შეგინებულ, ხოლო ესე — სიწმიდე სულისა და სიხარულ და სამკაულ შუენიერ... (ლ̃ბ რვ. 4v; 117v-125r).

შდრ: PG 51, 301: Ἐις τὸ ἀποστολικόν ρῆτον· Ὄφελον ἀνείχεσθέ μου μικρὸν τῇ ἀφροσύνῃ. ῞Απαντας μὲν φιλῶ τοὺς ἁγίους, μάλιστα δὲ τὸν μακάριον Παῦλον, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς τῆν σάλπιγγα τὴν οὐράνιον, τὸν νυμφαγωγὸν τοῦ Χριστοῦ. Τοῦτο δὲ εἶπον, καὶ ὅν περὶ αὐτὸν ἔρωτα ἔχω, εἰς μέσον ἐξήνεγκα, ἵνα καὶ ὑμᾶς κοινωνοὺς ποιήσω τοῦ φίλτρου. Οι μὲν γὰρ τὸν σωματικὸν ἔρωτα ἐρῶντες εἰκότως αἰσχύνονται ὁμολογεῖν, ἅτε καὶ ἑαυτοὺς καταισχύνοντες, καὶ τοὺς ἀκούοντας βλάπτοντες· οἱ δὲ τὸν πνευματικὸν, μηδέποτε ὁμολογοῦντες παυέσθωσαν· καὶ γὰρ καὶ ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ἀκούοντας ὠφελοῦσι διὰ τῆς καλῆς ταύτης ὁμολογίας. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ ὁ ἔρως ἔγκλημα, οὗτος δὲ ἐγκώμιον· ἐκεῖνος μὲν πάθος ψυχῆς διαβεβλημένον ἐστὶν, οὗτος δὲ εὐφροσύνη ψυχῆς, καὶ ἀγαλλίαμα, καὶ κόσμος ἄριστος...

თხზულების ავტორის შესახებ აზრთა ერთიანობა არ არის. ზემოთმოყვანილი ტექსტი მიჩნეულია ოქროპირისეულად, ხოლო სავილის გამოცემაში დაბეჭდილი — ფსევდოქრიზოსტომეულისად სხვაგან სავილის გამოცემული ტექსტი შეტანილი ნაყალბევთა შორის, თუმცა აღნიშნულია, რომ ორივე ერთი და იგივეა არსებობს მითითება ორივე გამოცემის ტექსტზე, როგორც ოქროპირისეულზე.

კ̃თ. მ. გ.

ოდეს ყოვლად შეწყობილსა ამას სოფლისა დასაბამსა აღამზადებდა ღმერთი, საკჳრველთა საკჳრველთა ზედა ამოქმედებდა შემოქმედებისა მიერ, არა შჯულსა ბუნებისასა მმონებელი, არამედ ჴელმწიფებითა ძალისაჲთა ყოვლისა აღმგებელი, ვითარ რასა ვიტყჳ? დასაბამსა ქმნა ღმერთმან ცაჲ და ქუეყანაჲ. იხილე წესი და შემდგომობაჲ: პირველად სართული და მერმე იატაკი! რამეთუ ვითარ-იგი ვთქუ, არა სჯულსა ბუნებისასა ჰმონებდა, არცა წესსა ჴელოვნებისასა, არამედ ჴელმწიფებასა ძალისასა. დაადგინა სართული, და იატაკი არა წინა იყო, რამეთუ ძალი მოქმედისაჲ ყოველსავე იპყრობდა... (ლ̃გ. რვ. 4v; 125-135v).

შდრ. PG 59, 507 (შეტანილია ნაყალბევ თხზულებებში): Εἰς τὸ ᾿Αρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γάρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται. Ὅτε τὸν παναρμόνιον τουτονὶ κόσμον ἐξ ἀρχῆς ἔπλαττεν ὁ Θεὸς, θαύματα ἐπὶ θαύμασιν εἰργάσατο, οὐ νόμῳ φύσεως δουλεύων, ἀλλ' ἐξουσίᾳ δυνάμεως πάντα τεκταινόμενος. Οἷόν τι λέγω· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Εἶδες τάξιν καὶ ἀκολουθίαν; Πρότερον τὸν ὄροφον, καὶ τότε τὸ ἔδαφος. Ὅπερ γὰρ εἶπον, οὐ νόμῳ φύσεως ἐδούλευεν, οὐδὲ τάξει τέχνης, ἀλλ' ἐξουσίᾳ δυνάμεως. Εἰστήκει ἡ στέγη, καὶ τὸ ἔδαφος οὐκ ἐφαίνετο· ἡ γὰρ δύναμις τοῦ ἐργαζομένου πάντα διεκράτει...

ცნობილია, როგორც ფსევდოქრიზოსტომისეული. ზოგიერთი ავტორის მოსაზრებით, ეკუთვნის სევერიანე გაბალონელს. არსებობს თხზულების ძველი რუსული ვერსია.

ლ. მ. გ.

პირველად ჩუენდა, ძმანო, დიდმან და ღმრთივ-შუენიერმან მაცხოვრისა გამოჩინებამან, მდიდრისა დამგებელმან ტაბლისამან და ზესთ გარდაცემულისა ტაკუკისა საღმრთოჲსა ფილოსოფოსობისასა, განმზავებელმან ყოველი ერი, ხოლო უფროჲსღა ყოველი, ვითარ სათქუმელ არს, მკჳდროანი დაათრო. „დაითრვნენო, — რამეთუ იტყჳს წ̃წყ̃ლი: — სიპოხისაგან სახლისა შენისა და ღუარისა საშუებლისა შენისასა ასუამ მათ". ხოლო რაჟამს საღმრთოჲ წერილი იტყოდის სიმთრვალესა, არა ღჳნოსა იტყჳს დამათრობელსა, არამედ სიტყუასა განმაბრძნობელსა. ხოლო შეუდგა მაცხოვრისა მოსლვასა სინანულისა ნაყოფი; რამეთუ შესადგინებელ იყო ნამდჳლვე გამობრწყინვებასა... (ლ̃დ. რვ. 7r; 136r-145r).

თხზულების ავტორად ნავარაუდევია სევერიანე გაბალონელი.

ლ̃ა. მ. გ.

კუალად წიაღნი ქრისტესნი დაუცხრომელთა წყალთა სიყუარულისათა აღმოაცენებენ, კუალად [...] ისა ლამპარ-შემოსილი სიბრძნე, აღმნთებელი სანთლისა ქრისტესი, სასანთლესა ზედა მაცხოვარებისასა დადგმული, ყოველსა მკჳდროვანსა განანათლებს, კეთილმსახურებისა მიმართ. ამის სანთლისა მჴუმეველმან ღმრთისა სიბრძნემან და ერთისა დრაქმისა წარწყმედულისა მაძიებელმან და მპოვნელმან ცხრანი დრაქმანი ანგელოზთანი შეაუღლნა. ხოლო ვინ არს დედაკაცი მქონებელთი ათთა დრაქმათაჲ? საჭირო არს თქუმად, საყუარელნო! იგი არს ღმრთისა სიბრძნე, მქონებელი ათთა დრაქმათაჲ, რომელთაჲ აღრიცხუენ ანგელოზთა, მთავარანგელოზთა, მთავრობათა, ჴელმწიფებათა, ძალთა, საყდართა, უფლებათა, ქეროვიმთა და სერაფიმთაჲ და ადამ პირველ დაბადებულისაჲ (ლე რვ. 145r—148r).

შდრ. PG 61, 781 (დაბეჭდილია ნაყალბევთა შორის): Eἰς τὸ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγέλιον, εἰς τὴν δραχμὴν, καὶ εἰς τὸ, ῎Ανθρωπός τις εἶχε δύο υἱούς. Πάλιν οἱ κόλποι Χριστοῦ ἄπαυστον νᾶμα τῆς ἀγάπης μέλιμα βλαστάνουσι πάλιν ἡ τοῦ Χριστοῦ λαμπαδούχος σοφία ἄψασα λύχνον, καὶ ἐπὶ τὴν λυχνίαν τοῦ σταυροῦ ἐπιθεῖσα, πᾶσαν τὴν οἰκουμένην δᾳδουχεῖ πρὸς εὐσέβειαν. Τούτῳ τῷ λύχνῳ χρησαμένη ἡ τοῦ Θεοῦ σοφιά, τὴν μίαν τῶν δραχμῶν ἀπολωλυῖαν ζητήσασα, καὶ εὑραμένη, ταῖς ἐννέα δραχμαῖς τῶν ἀγγέλῶν συνέζευξε. Τίς δὲ ἂν εἴη ἡ γυνὴ ἡ ἔχουσα τὰς δέκα δραχμάς, ἀναγκαῖον, ἀγαπητοὶ, εἰπεῖν. Αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία, ἔχουσα τὰς δέκα δραχμάς. Ποίας, Ψήφισον· Αγγέλους, Αρχαγγέλους, ᾿Αρχάς, Εξουσίας, Δυνάμεις, Θρόνους, Κυριότητας, Χερουβίμ, Σεραφίμ, καὶ ᾿Αδὰμ τὸν πρωτόπλαστον...

მიჩნეულია ფსევდოქრიზოსტომისეულისად. იხ. TM. Pseudo-Chrysostomica

ლ̃ბ. მ. გ.

მიმთხუეულთა განრღუეულისათა პირველად საბანელისა შორის ცხედარსა ზედა მდებარისათა მრავალი და დიდი საუნჯე ვპოეთ არა აღმომთხრელთა ქუეყანისათა, არამედ განმხილველთა გონებისათა. ვპოეთ საუნჯე არა ვეცხლისა მქონებელი და ოქროისა და ქვათა პატიოსანთაჲ, არამედ მოთმინებისა და ფილოსოფოსობისა და მომჭირნეობისაჲ და მრავლისა ღმრთისა მიმართ სასოებისაჲ. რამეთუ ნამდჳლვე ოქროჲსა და ყოვლისა კეთილპოვნიერებისა უპატიოსნესი არს. და რამეთუ გრძნობადი სიმდიდრე ავაზაკთაცა ზედა მოსლვისა წინა ძევს... (ლ̃ვ რვ. 3v; 148v-160v).

PG 51, 47: 'Ὁμιλία εἰς τὸν παραλυτικὸν διὰ τῆς στέγης χαλασθέντα, ὅτι οὐκ αὐτὸς ἐστιν ὁ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ κείμενος· καὶ περὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ἰσότητος. Περιτυχόντες πρώην τῷ παραλυτικῷ περὶ τὴν κολυμβήθραν ἐπὶ τῆς κλίνης κειμένῳ, πολὺν καὶ μέγαν εὑρήκαμεν θησαυρὸν, οὐχὶ γῆν διορύξαντες, ἀλλὰ τὴν διάνοιαν αὐτοῦ διασκάψαντες· εὑρήκαμεν θησαυρὸν οὐχὶ ἀργύριον ἔχοντα καὶ χρυσίον καὶ λίθους τιμίους, ἀλλὰ καρτερίαν καὶ φιλοσοφίαν καὶ ὑπομονὴν καὶ πολλὴν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἐλπίδα, ἣ παντὸς χρυσίου καὶ πάσης εὐπορίας ἐστὶ τιμιωτέρα. Ὁ μὲν γὰρ αἰσθητὸς πλοῦτος καὶ λῃστῶν ἐπιβουλαῖς πρόκειται...

ლ̃გ. მ. გ.

ვინაჲთგან უკუე უცხოსა ვისმე მოწევნულსა ჩუენდა მომართ დღეთა რაოდენთამე შემწყნარებელნი სიყუარულის მზრუნველობით სიტყუათაცა და ტაბლათა ვიზიარებთ მას და ესრეთ წარვავლენთ, ხოლო შემდგომად წარსლვისა მისისა დღესა დაგებასა ტაბლისასა მეყსეულად მოვიჴსენებთ მისსა, და სიტყუათა ერთბამად ყოფისათა და მრავალთა... (ლ̃ზ რვ. 8r, 161r — 169v?).

შდრ: PG 54, 631: Εἰς τὸ δεῖν καὶ ἐν τῇ Πεντηκοστῇ καὶ ἀεὶ τῆς νηστείας μεμνήσθαι, καὶ ὅτι οὐ παρουσία μόνον, ἀλλὰ καὶ μνήμη νηστείας ὠφελεῖ· καὶ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας, καὶ ὅτι μετὰ τῶν ἄλλων οὐ μικρὸν μέρος αὐτῆς ἡ φυσικὴ τῶν γονέων περὶ τὰ ἔκγονα φιλία· καὶ ὅτι οὐ πατράσι μόνον, ἀλλὰ καὶ μητράσιν ἐπιτέτακται τὰ παιδία ῥυθμίζειν, καὶ πρὸς τῷ τέλει περὶ τῆς ᾿῎Αννης: Επειδὰν ξένον τινὰ καταχθέντα πρὸς ἡμᾶς ἡμέρας τινὰς ὑποδεξάμενοι φιλοφρόνως, καὶ λόγων αὐτῷ καὶ ἁλῶν κοινωνήσαντες, ἀποπέμψωμεν· τῇ μετὰ τὴν ἀποδημίαν ἐκείνην ἡμέρᾳ, τραπέζης παρατεθείσης, εὐθέως ἀναμιμνησκόμεθα αὐτοῦ τὸ καὶ τῶν λόγων τῆς συνουσίας, καὶ μετὰ πολλῆς...

კრებული საყურადღებოა უპირველეს ყოვლისა მისი შედგენილობის გამო. ათონურ ხელნაწერში შეტანილი ნათარგმნი თხზულებები ქართულ წყაროებში სხვაგან ჯერჯერობით მიკვლეული არ არის. მსგავსი ნაწარმოებები არ ჩანს არც ადრეულ თარგმანებში — მრავალთავებში, თუმცა აქა-იქ მსგავსება თემატიკაში და სიუჟეტებში იჩენს თავს.

ათონურ ხელნაწერს ბერძნული წყაროების საკვლევადაც აქვს გარკვეული მნიშვნელობა. როგორც ვნახეთ, კრებულის ჩვენამდე მოღწეულ ნაწილში შემონახული ყველა „სიტყუაჲ" ან „უმილიაჲ" იოანე ოქროპირს მიეწერება, ნამდვილად კი ყველა თუ არა, უმეტესი მათგანი ან აშკარად ფსევდოქრიზოსტომულია, ან საეჭვო ავტორობისა. თხზულებათა მეტი ნაწილი, საალბათოდ მაინც, სამეცნიერო ლიტერატურაში სევერიანე გაბალონელის სახელს უკავშირდება (ი̃ზ ი̃ჱ. კ̃ კ̃ა, კ̃ბ, კ̃დ, კ̃ვ კ̃ზ კ̃თ, ლ,). ამ ავტორის ნაწარმოებები კი მეტწილად დაკარგულია, ან სხვისი სახელით არის ცნობილი როგორც ბერძნულ, ისე სხვა ენებზე ნათარგმნ წყაროებში. მათი გამოვლინება ქართულ თარგმანებში (თუნდაც ოქროპირის სახელით) ტექსტუალური კვლევისათვის ახალ მასალას გვაძლევს.

მხედველობაშია მისაღები ისიც, რომ ათ. 6-ში შეტანილ ჰომილიათა ბერძნულ დედანთაგან ზოგიერთი საზოგადოდ, იშვიათად გვხვდება ხელნაწერებში. მაგალითად, ჩვენს კრებულში კ̃ზ ნომრად შესული თხზულების ბერძნული ტექსტი გამოქვეყნებული იყო მაშინ ცნობილი ერთადერთი ხელნაწერის მიხედვით. ოქროპირის თხზულებათა სპეციალური კატალოგის დღემდე გამოქვეყნებულ ნაწილებშიც მისი სხვა ნუსხები არ ჩანს. ლ̃ბ ჰომილიისათვის () გამოვლენილია, ერთი ნუსხა. ორი ჰომილიის ბერძნული ტექსტი 1976 წლამდე გამოუცემელი იყო. და, რამდენადაც ვიცით, შემდეგაც არ უნდა იყოს გამოქვეყნებული. ესენია კ̃ე და კ̃ვ ჰომილიები.

ქართული თარგმანები რომ ნაკლებ ცნობილ მასალას შეიცავს, ამას მოწმობს შემდეგი გარემოებაც: ათონურ კრებულში ჩვენამდე მოღწეულ ჩვიდმეტ თხზულებათაგან (ბიბლიოგრაფიული მასალების მიხედვით) სხვა ენებზე თარგმნილი ჩანს მხოლოდ ხუთი. ესენია: ი̃ზ ი̃ჱ, კ̃ბ, კ̃ზ, კ̃თ ჰომილიები. უნდა შევნიშნოთ, რომ ამ თვალსაზრისით საგანგებო შესწავლას მოითხოვს სლავური მასალა, რადგან აქ იოანე ოქროპირის ნამდვილ თუ ნაყალბევ თხზულებათა თარგმანების რიცხვი ძალზე დიდია.

რა თქმა უნდა, ათონურ კრებულში შემავალ თხზულებათა საგულდაგულო შესწავლის გარეშე შეუძლებელია თქმა, თუ რა დამოკიდებულებას გვიჩვენებს მათი ტექსტი ჩვენამდე მოღწეულ ბერძნულ დედნებთან. ეს კია, რომ უკვე ზემოთ მოყვანილი მასალის (თხზულებათა დასაწყისების) მიხედვით აშკარად ჩანს ქართველი მთარგმნელის ცდა, რაც შეიძლება ზუსტად გადმოსცეს ბერძნული ტექსტი; ამ მიზნის მისაღწევად იგი მრავალ ლექსიკურსა და ფრაზეოლოგიურ კალკს ქმნის და ქართულის ბუნებრივი წყობის დარღვევასაც არ ერიდება. ამიტომ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ქართული ტექსტი მთლიანადაც სიტყვა-სიტყვით მისდევს ბერძნულ ორიგინალს. საფიქრებელია, რომ მთარგმნელის ხელთ მყოფი ტექსტი შედარებით გვიანდელი იყო (ამას ისიც მოწმობს, რომ კრებულში შეტანილ თხზულებათაგან უმეტესობა ნაყალბევია). მომავალი კვლევა გაარკვევს, სხვაობს თუ არა ქართული თარგმანით მინიშნებული ბერძნული მოდელები დღეს რეალურად არსებულ შესაბამის ტექსტთაგან.

როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ის ჰომილია, რომლის ტექსტშიც არის ჩართული „სიტყუაჲ ართრონთათჳს", კრებულის შედგენისას მასში ი̃თ ნომრით შეუტანიათ. ეს არის საკმაოდ დიდი თხზულება, რომელსაც უჭირავს, გრამატიკულ თხზულებასთან ერთად, ხელნაწერის თხუთმეტ ფურცელზე ცოტა მეტი (კ̃ა რვეულის პირველი ფურცლის უკანა მხარის მეორე სვეტიდან კ̃ბ რვეულის მერვე ფურცლის უკანა მხარის ჩათვლით). თხზულების სათაური ისევეა აგებული, როგორც კრებულში შეტანილი სხვა ნაწარმოებებისა; აქაც ავტორად დასახელებულია იოანე ოქროპირი და დაწვრილებით არის ნაჩვენები, თუ რას ეხება ეს სიტყვა: „მისივე წმიდისა მამისა ჩუენისა იოანე ოქროპირისა კონსტანტინუპოლელ მთავარეპისკოპოსისა სიტყჳსა მისთჳს, ვითარმედ „ქრისტე აღმოსავალი აღმოსავალთაჲ" და ვითარმედ „აღვიდა" და „შთავიდა" და სულისათჳს წმიდისა, ვითარმედ „ყოვლისა მპყრობელ არს".

ამ სიტყვის ტექსტს (რომელიც წინამდებარე გამოცემაში სრულად არის დაბეჭდილი), ბერძნული დედანი ვერ დავუძებნეთ. ქართული თხზულება ტექსტის მიხედვით განსხვავებული ჩანს იმ ბერძნულთაგან, რომლის დასაწყის სიტყვებად, ქართულის შესაბამისად, შესაძლოა ვიგულისხმოთ Χθές ήμίν ώ φιλόχριστοι... ამგვარი დასაწყისი აქვს რამდენიმე თხზულებას, რომლებიც თემატიკურად ახლოა ი̃თ ჰომილიასთან. ასეთებია: PG 63, 543: (Jo. 1,1)... Χθὲς ἡμῖν ὁ λόγος εἰς τὴν τοῦ μεγάλου ἀετοῦ θεωρίαν κατέληξεν... PG 52, 813: : Χθες ἡμῖν, ὦ φιλόχριστοι, ἡ τοῦ ἁγίου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος ἐπιφοίτησις ἀνυμνεῖτο...

ტექსტობრივი თანხვედრა ი̃თ ჰომილიის დასაწყისთან აქ არ გვაქვს. კრებულის დანარჩენი მასალები, როგორც ვნახეთ, გვიჩვენებს, რომ მთარგმნელი ცდილობს სიტყვა-სიტყვით გადმოსცეს ბერძნული ორიგინალი. ამიტომ ამ ჰომილიისთვისაც საძიებელია ისეთი დედანი, რომელიც მასთან არა მარტო თემატიკურს ან შინაარსობრივ მსგავსებას ავლენს, არამედ უშუალოდ ტექსტობრივადაც შეესაბამება მას. შესაძლოა და მოსალოდნელიც არის, რომ ბერძნული დედანი ფსევდოქრიზოსტომული თხზულება იყო. იოანე ოქროპირის სახელით ცნობილია სხვადასხვა ხასიათის მრავალი ლიტერატურული ნაშრომი, მათგან გამოქვეყნებულია სამასი, ხოლო ექვსასამდე ჯერ კიდევ მხოლოდ ხელნაწერის სახით არის შემონახული. ოქროპირისად მიჩნეული თხზულებები ხშირად წარმოადგენს კომპილაციას სხვადასხვა წყაროებიდან, მათ შორის თვით მისი ორიგინალური შრომებიდანაც.

მეცხრამეტე ჰომილიის დედნის ძიებისას უთუოდ უნდა საგანგებოდ მიექცეს ყურადღება ხელნაწერებს იმ მწიგნობრული კერებიდან, რომლებთანაც შესაძლოა ყოფილიყო დაკავშირებული კრებულის მთარგმნელის მოღვაწეობა (აქ იგულისხმება პირველ რიგში კულტურული კავშირები და ტრადიციები). მართალია, ბევრი რამ, რაც აქ მოიპოვებოდა XI — XII საუკუნეებში, დღეს დაკარგულია, მაგრამ, მეორე მხრივ, უკანასკნელ ხანებში საგანგებო კვლევის შედეგად უკვე აღწერილ ხელნაწერებში მრავალი საგულისხმო მასალა გამოჩნდა. ჩვენთვის ამ მხრივ საინტერესოა ერთი ათონური ბერძნული ხელნაწერი (Athos Pantocrator 1, XI საუკუნისა), რომლის შედგენილობა ლამბროსის ცნობილ კატალოგში ნაჩვენები არ არის; იმ ნაშრომის მიხედვით კი, სადაც ხელნაწერის შედგენილობა საგანგებოდ არის შესწავლილი, ჩანს, რომ მასში შეტანილი ოცდარვა ჰომილიიდან შვიდი ათონური კრებულისას შეესაბამება: N 1: კ̃ე N 4: კ̃ვ N 7: კ̃ზ N 8: კ̃ჱ N 9: ლ̃ბ N 10: ლ̃გ N 15: ლ̃გ .

შეიძლება კიდევ მივუთითოთ როგორც მაგალითი, ათონური ბერძნული ხელნაწერი Athos Panteleimon 58, რომელშიც რამდენიმე გამოუქვეყნებელი თხზულება აღმოჩნდა. სამწუხაროდ, სხვა ამგვარ ლიტერატურაზე ამჟამად ხელი არ მიგვიწვდებოდა. ამრიგად, მეცხრამეტე ჰომილიის უშუალო დედნის მოძიება მომავლის საქმედ რჩება.

„სიტყუაჲ ართრონთათჳს" ათონურ ხელნაწერში ჩართულია ი̃თ ჰომილიის მეორე ნაწილში, რომელიც სულიწმიდას შეეხება. ეს ნაწილი (ჩვენი გამოცემის 25-ე პარაგრაფიდან) შინაარსობლივად გამოყოფილია პირველისაგან; მისი დასაწყისიც აშკარად მოწმობს, რომ მსჯელობა ახალ საკითხს ეხება: „ხოლო ვინაჲთგან ძმათა ვიეთმე მოსწრაფეთაგანთა სულისა წმიდისათჳს ითხოეს სიტყუაჲ სურვილითა ვიდრემე სათნოჲთა აღძრულთა, ხოლო სულითა წმიდითა განმტკიცებად მნებებელთა, აწ უკუე საჭირო არს დაწყნარებით ძალისაებრ ჩუენისა... ფრთოან ქმნითა გონებისა და ენისა ჩუენისაჲთა თქუმად...". ამ ნაწილში გვხვდება მწვავე პოლემიკური პასაჟები, მიმართული მწვალებელთა წინააღმდეგ, რომლებიც ებრძვიან მართლმადიდებლურ ქრისტიანულ დოგმატებს მამა ღმერთისა, ძისა და სულიწმიდის თანასწორობის შესახებ. სწორედ აქ არის მსჯელობა სამების წევრთა სახელების ართრონიანად და უართრონოდ ხმარების შესახებ საღმრთო წერილში, რადგანაც ხსენებულ სიტყვათა განსხვავებული გრამატიკული ფორმით ხმარება მწვალებლებს სამების წევრთა უთანასწორობის ნიშნად აქვთ მიჩნეული:

„განმცდელობენ მწვალებელთა შვილნი განყოფილებისაგან სახელთაჲსა შექმნად არსებისაცა განყოფილებისა, ვითარ-იგი იტყჳან, ვითარმედ: „არა საგონებელ არს ღმერთი უფლად, არამედ სხუასა ვიდრემე ღირსებასა აჩუენებს „ღმერთი", ხოლო სხუასა ღირსებასა საცნაურ ჰყოფს „უფალი". ესრეთ მრავლად უქუენაესად აჩუენებსო ძესა", — იტყჳან, — „ამიერ... ძესა უფლად თქუმითა, ხოლო მამასა ღმრთად. რაჲსა ესრეთ ჰფილოსოფოსობ შენ უფროჲსღა ამაოდ ჰბრძნობ... ამას ვიტყჳთ არა უღონონი ჩუენებად, ვითარმედ და მხოლოდ-შობილიცა ღმრთად იწოდების. რამეთუ პავლესი არს ჴმაჲ და მოძღურებაჲ: ქრისტე ჴორცთაებრ, რომელი არს ყოველთა ზედა ღმერთი" პავლე უკუეთუ ვიდრემე ღმრთად ქადაგებს მას, ხოლო დავით იტყჳს: კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისაჲთა ღმერთი უფალი და გამოგჳჩნდა ჩუენ. ეგრეთვე და მახარებელიცა: დასაბამსა იყო სიტყუაჲ და სიტყუაჲ იყო ღმრთისა თანა და ღმერთი იყო სიტყუაჲ გარნა იხილე, თუ რაჲ პოა მწვალებელთა სიბოროტემან. რამეთუ იტყჳან, ვითარმედ: „θεός" ვიდრემე წერილ არს, რომელ არს „ღმერთი" უართრონოდ, ხოლო „ὁ θεός" არა წერილ არსო, რომელ არს ღმერთი ართრონიანი. იხილე წულილმოქმედებაჲ სიბოროტისაჲ, ვითარმედ „რაჟამს მამისათჳს წერილი იტყოდისო", იტყჳან, „ართრონსა დაუდებს მეტყუელი, ვითარმედ: „ὁ θεός", და არა ესრეთ იტყჳს, ვითარმედ „θεός"; და ვითარმედ „ὁ θεός" დიდი, „ὁ საუკუნე", „ὁ შემოქმედი" ცისა და ქუეყანისაჲ... წ̃წყლისა მოძღურებისაებრ. ხოლო ძესა თჳნიერ ართრონიანისა სიტყჳსა წერილი, რაჲთა გასწაოს განყოფილებაჲ, რამეთუ ართრონისა ვიდრემე მქონებელსა უფლებაჲცა უმეტესი აქუსო, ხოლო არ-მქონებელსა ართრონისასა უდარესი აქუს ღირსებაჲ".

კანონნი ესე სადაჲთ მიგიჴუმან, ჵ ამაოო მწვალებელო და არა-ღმრთისმეტყუელო, პავლესაგანა გინა სხჳსა ვისგანმე? და ჰპოვეა განცხადებული მოძღურებაჲ, ვითარმედ ართრონისა ქონებაჲ უდიდესად აჩუენებს ღმერთსა? რამეთუ მე ვიდრემე ამას არა ვჰპოვებ, ხოლო ვჰპოებ ნაცვალსაკუეთებელსა საცთურისა შენისასა მახჳლსა, რამეთუ არა უღონო ვარ ჩუენებად, ვინაჲთგან ართრონისაგან ჰფილოსოფოსობ და არა ჭეშმარიტებისა, არა უღონო ვარ ჩუენებად ძისაცა ართრონიანად ქადაგებულისა".§§31–35

ამის შემდეგ ავტორი თავისი აზრის დასამტკიცებლად სახარებიდან იმოწმებს რამდენიმე მაგალითს (მ. 1,23; ი. 20, 25) და საგანგებოდ უპირისპირებს ერთმანეთს მათი ტექსტის მიხედვით სიტყვათა ართრონიან და უართრონო ფორმებს ბერძნულში.

აი ამ ადგილების თარგმნისას დასჭირებია ქართველ მთარგმნელს ქართულ ტექსტში განსხვავების ჩვენება ბერძნულ ართრონიან და უართრონო ფორმათა შორის და „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" სწორედ ამ პასაჟების უკეთ გასაგებად არის დაწერილი. ათონურ ხელნაწერში ამ თხზულებას სათაური არა აქვს (სათაური „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" მოცემულია მხოლოდ S ხელნაწერში); გრამატიკული ტრაქტატი წარმოდგენილია, როგორც შენიშვნა „θεός" სიტყვისათვის, რომელიც ჩვენს გამოცემაში ვარსკვლავით არის აღნიშნული; ხელნაწერში კი (იხ. ფოტო 1) მას და გრამატიკული ტრაქტატის პირველ სიტყვას („შეისწავე") თავზე ერთნაირი ნიშნები აქვთ — პატარა წრეები. ეს არის ერთ-ერთი იმ ნიშანთაგან, რომლებიც ხელნაწერში საზოგადოდ იხმარება მაშინ, როდესაც ამა თუ იმ სიტყვას აშიაზე რაიმე შენიშვნა ახლავს; ოღონდ ყველა სხვა შენიშვნა მცირე მოცულობისა არის და აშიებზეა გატანილი, გრამატიკული ტრაქტატი კი გადამწერს ძირითადი ტექსტის ადგილზე შეუტანია. ხელნაწერში, როგორც ზემოთ ვთქვით, ტექსტი ორ სვეტად არის ნაწერი; ხოლო იმ გვერდზე, სადაც იწყება „სიტყუაჲ ართრონთათჳს", გადამწერს ტექსტი ჯერ გაბმით უსვეტებოდ დაუწერია, მერე კი, „θεός" სიტყვიდან ისევ ორ სვეტად; ერთში განაგრძო ჰომილიის ტექსტი, მეორეში მოუთავსებია გრამატიკული ტრაქტატი, რომელსაც ხელნაწერში თერთმეტი სვეტი უკავია. „სიტყუაჲ ართრონთათჳს", ყოველთვის კიდის მხარეს მოქცეულ სვეტშია გატანილი; ფურცლის წინა მხარეს — მარჯვენაში, უკანა მხარეს — მარცხენაში, ეს გვაფიქრებინებს, რომ იგი გადაწერილია ისეთი დედნიდან, სადაც მას ნამდვილი მარგინალური შენიშვნის სახე ჰქონდა — ნაწერი იყო აშიაზე. ქართულ პრაქტიკაში ცნობილია შემთხვევები, როდესაც აშიაზე ძალიან დიდი შენიშვნებია გატანილი — მაგალითად შეიძლება დავიმოწმოთ ხელნაწერი A-109.

„სიტყუაჲ ართრონთათჳს", როგორც სხვა შენიშვნები, ნაწერია უფრო წვრილი ხელით, ვიდრე დანარჩენი ტექსტი, ოღონდ სვეტები ფართოა (შესაბამისად, მეორე სვეტი, სადაც ოქროპირისეული ტექსტი მიდის, უფრო წვრილია), სხვაგან კი სვეტების სიგანე ერთნაირია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმასაც, რომ გრამატიკული ტრაქტატი ისევე იწყება, როგორც ჩვეულებრივი შენიშვნები: „შეისწავე რამეთუ....."

ყველაფერი ეს თვალნათლივ მოწმობს, რომ ქართული გრამატიკული ტრაქტატის ავტორი ის პირი ყოფილა, რომელმაც ი̃თ სიტყვა ქართულად თარგმნა. „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" მას დაუწერია, როგორც ქართული თარგმანის მკითხველისათვის ძნელად გასაგები ადგილის კომენტარი (ეს გარემოება, როგორც აღვნიშნეთ, თხზულების დასაწყისშივე არის ნახსენები): ავტორი ამბობს, რომ იოანე ოქროპირის მიერ მწვალებელთა საწინააღმდეგოდ თქმული განმარტება იოანეს სახარებისა (იგულისხმება ი. 1,1) „გარდმოითარგმნოს რაჲ, დაბნელდების უართრონობისათჳს ენისა ჩუენისა და ცხადსა და ნათელსა სიტყუასა უცნაურ ვინაჲმე ჰყოფს, რამეთუ შეუძლებელ არს თარგმანებაჲ მისი ენასა ზედა ქართულსა". სწორედ ამიტომ განუზრახავს მას ესწავლებინა ქართველი მკითხველისათვის, „თუ რაჲ არს ართრონი და ვითარ ვერ ეგების ენასა ზედა ქართულსა თარგმნა, მისი და ვითარ იჴუმევენ ამას ართრონსა ბერძენნი". მაგრამ ის, რაც შემდეგ მოსდევს, უკვე გრამატიკული ხასიათის ნაშრომია: ავტორი საკმაო სისრულით მიმოიხილავს ბერძნული ართრონის ფორმებს და ბერძნულ ენას ართრონთა ქონება-არქონების თვალსაზრისით უდარებს ქართულს. თხზულებაში მოცემულია განსაზღვრებით ართრონთა ცხრილები თანმიმდევრულად სამი (მამრობითი, მდედრობითი და საშუალო) სქესისათვის, ნაჩვენებია ართრონიანი და უართრონო სიტყვების ბრუნების ნიმუშები. თითოეული სქესის ართრონთა და სიტყვათათვის მითითებულია სათანადო ფორმები მხოლობით, ორობით და მრავლობით რიცხვში. მამრობითი სქესის სიტყვათა ნიმუშად ავტორს აუღია Θεός, მდედრობითისა — τριάς, საშუალოსი — Πνεῦμα.

გარდა განსაზღვრებითი ართრონებისა, თხზულებაში ჩამოთვლილია კიდევ მიმართებითი ნაცვალსახელები („ართრონნი დამორჩილებითნი"). საბოლოოდ, ოქროპირისა და მწვალებელთა დავის კიდევ ერთხელ ხსენების შემდეგ, ავტორი თხზულების დასასრულს გამოთქვამს იმედს, რომ მონდომებული მკითხველი მისი მრავალგზის და მოუწყინებლად წაკითხვის შემდეგ შეძლებს ართრონთა რაობის გაგებას: „განმარტებულად ჰპოოს ძალი ართრონთა ვითარებისაჲ, თუ რანი არიან ართრონნი". ეს დასკვნითი გამონათქვამი ერთხელ კიდევ ადასტურებს, რომ თხზულებას, რომელიც თავდაპირველად ბერძნული დედნის ერთი ადგილის ქართული თარგმანის განსამარტავ შენიშვნად ყოფილა ჩაფიქრებული, საბოლოოდ ორიგინალური გრამატიკული ნაშრომის სახე მიუღია. ამიტომაც იყო, რომ სვიმონ კარგარეთელმა — საფარული ხელნაწერის გადამწერმა იგი თავის კრებულში შეიტანა, როგორც დამოუკიდებელი თხზულება.

ზემოთ ნაჩვენები იყო მიზეზი, რომლის გამოც დაიწერა „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" და გადმოცემული იყო ამ თხზულების საერთო შინაარსი. ამჟამად მოკლედ შევეხებით ამ ნაწარმოებში განხილულ გრამატიკულ კატეგორიებს და მათ აღმნიშვნელ ტერმინებს.

გრამატიკულ ტრაქტატზე დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ მისი ავტორის ენათმეცნიერულ შეხედულებათა საყრდენს, როგორც მოსალოდნელი იყო, წარმოადგენდა დიონისიოს თრაკიელისა და მისი მრავალრიცხოვანი კომენტატორების მიერ შემუშავებული სისტემა. დიონისიოსის გრამატიკა და მის კომენტართა სქოლიოები, რომლებშიც დაწვრილებით არის განხილული ალექსანდრიელი მწიგნობრის ნაშრომის მრავალი საკითხი, ფართოდ იყო გავრცელებული ბიზანტიაში და სხვაგანაც დიდი გავლენა მოახდინა გრამატიკულ კონცეფციათა ჩამოყალიბებაზე; ამგვარი გავლენის მაჩვენებელია ადრეული სირიული და სომხური გრამატიკული ლიტერატურა. „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" აგრეთვე ბერძნული გრამატიკული მოძღვრების აშკარა გავლენას ამჟღავნებს; ეს ეტყობა ავტორის გრამატიკულ სისტემასაც და მის ტერმინოლოგიასაც.

თხზულების დასაწყისში აღნიშნულია, რომ ყველაფერს, რაც კი არსებობს, აქვს სახელი; ესენია „სახელნი ყოველთა სულიერთა და უსულოთანი, ხილულთა და უხილავთანი". ეს განსაზღვრებჲ ახლოა არსებითი სახელის ტრადიციულ განსაზღვრებასთან, ტერმინი კი ბერძნულ ὄνομα-ს შეესაბამება (ასევეა სომხური անուն). სახელებს ავტორი ყოფს სამ ჯგუფად გრამატიკული სქესის მიხედვით: „სახელნი... სამთა სახელის-დებათაგან საცნაურ იქმნებიან და იწოდებიან ბერძენთა შორის, ესე იგი არს: მამალთა და დედალთა და შუათაგან". სქესის აღსანიშნავად იხმარება ნათესავი: ავტორი მიუთითებს, რომ ესა თუ ის სახელი არ შეიძლება სამივე ან ნებისმიერი სქესისა იყოს, იგი ყოველთვის ერთ გარკვეულ სქესს განეკუთვნება; თითოეულ მათგანს კი თავისი სქესის შესაბამისი ბრუნება აქვს: „არა თითოეულსა სახელსა სამნივე და სამთაგანვე სახელის-დებათა ეწოდებიან, არამედ ყოველთა სახელთა შორის გინა თუ მამალი ეწოდების სახელი, გინა თუ დედალი, გინა თუ შუა და თჳსისა სახელისა აქუს განკუთვნილებაჲ; და არა გარდაერწყუმის ერთი მეორისასა სახელთა ცვალებულებაჲ, არამედ თითოეულისა ნათესავისასა თითოეული დრეკასა სახელთასა".

ნათესავი ბერძნული γένος სიტყვის პირდაპირ თარგმანს წარმოადგენს. როგორც ტერმინი, იგი მომდევნო ეპოქებშიც ხშირად იხმარება — გამოყენებულია ზურაბ შანშოვანის გრამატიკაში სქესის აღსანიშნავად: „ნათესავი ოთხი: სამამაო, სადედაო, ზიარი, არავინი". შანშოვანის თხზულება, როგორც ცნობილია, სომხურ წყაროებს ეყრდნობა. იგი წარმოადგენს სვიმონ ჯუღაელის გრამატიკის ოდნავ შეცვლილ თარგმანს, ხოლო სომეხი მწიგნობრის ნაშრომი თვითონ არის დამოკიდებული დიონისიოს თრაკიელის გრამატიკული ტრაქტატის სომხურ თარგმანსა და მის კომენტარებზე. ნათესავი შანშოვანის გრამატიკაში სერ (სქესი) სიტყვის თარგმანს წარმოადგენს. ეს სომხური ტერმინი კი γένος სიტყვის შეესაბამისია დიონისიოსის თხზულების ძველ თარგმანებშივე და შემდეგშიც სომხურ გრამატიკულ ტერმინოლოგიაშია დამკვიდრებული. ანტონის გრამატიკაშიც გრამატიკული სქესის აღსანიშნავად ნათესავი იხმარება: „მდევარი ესე... რომელა ნათესავი... ოთხთა მიმართ სახელთა აქუს წუალებაჲ, რამეთუ სახელი ენისამებრ ჩუენისა ანუ არს მამრობითი, ანუ მდედრობითი ანუ უმეშუჱობითი და ანუ საზოგადო".

როგორც ზემოთმოყვანილი ტექსტიდან ჩანს, ავტორს ბერძნულში გამოუყვია სამი სქესი: მამალი, დედალი და შუა. ქართული ტერმინები, რომლებიც მრავალჯერ არის ნახმარი ამ თხზულებაში, შეესაბამება ბერძნულ ἀρσενικόν, θηλυκόν, οὐδέτερον სიტყვებს.

დედალი, როგორც გრამატიკული სქესის აღმნიშვნელი ტერმინი, ათონურ ხელნაწერში სხვაგანაც გვხვდება: ლ̃ა სიტყვის დასაწყისში არის ასეთი ფრაზა: „ვინ არსა დედაკაცი, მქონებელი ათთა დრაქმათაჲ?... იგი არს ღმრთისა სიბრძნე". დედაკაც სიტყვას აქვს შენიშვნა აშიაზე: „შეისწავე, რამეთუ სიბრძნისა სახელი დედალი არს ბერძულ [იგულისხმება σοφία], ხოლო სიბრძნე ქრისტე არს და ვინაჲთგან დედალი არს სახელი მისი, ამისთჳს დედაკაცისა სახელსა უწოდს ქრისტესა მახარებელი". ეს „შეისწავე" უთუოდ იმავე ავტორისა არის, რომლის დაწერილია „სიტყუაჲ ართრონთათჳს".

დედალი და მამალი კ̃ა სიტყვაში აგრეთვე ბუნებრივი სქესის აღსანიშნავადაც გვხვდება: „ორთა უცხოთა ღმერთთა ჰქადაგებს: ერთსა მამალსა და ერთსა დედალსა" (ჰ. 51).

საყურადღებოა ის გარემოება, რომ ავტორს ბერძნულისათვის მხოლოდ სამი სქესი დაუსახელებია. როგორც ცნობილია, ბერძნული ტრადიციის მიხედვით შესაძლებელია ენაში გამოიყოს კიდევ საერთო (κοινόν) და ზე-საერთო (ἐπίκοινον) სქესი. ეს თვალსაზრისი ზოგჯერ სხვა ენის გრამატიკებშიც არის გატარებული. ქართველ ავტორთაგან ზურაბ შანშოვანს, როგორც ვნახეთ, ოთხი სქესი აქვს დასახელებული: სამამაო, სადედაო, ზიარი, არავინა. ამ ტერმინებს შეესაბამება სომხურის արական, իդական, ևասարակ, չէդոք. ანტონსაც თავის გრამატიკაში გამოყოფილი აქვს ოთხი სქესი (ნათესავი): მამრობითი, მდედრობითი, უმეშუჱობითი (ე. ი. საშუალი) და ზოგებითი (საზოგადო). ოღონდ ანტონი იქვე აღნიშნავს: „არა რაჲმე აქუს ნიშანი ჩუჱნისამებრ ენისა სახელსა არსებითსა მამრობითად თქმულსა და არცაღა მდედრობითად თქმულსა" და ფორმალურ ნიშნად მხოლოდ „ზედ-შესრულთათჳს" მიიჩნევს ა დაბოლოებას.

გრამატიკული ტრაქტატის ავტორმა სქესის განსაზღვრებისას სრულიად მართებულად უპირატესობა მიანიჭა არა სახელის მიერ აღნიშნულის სქესს, არამედ სახელის ფორმას. ეს კარგად ჩანს ზემოთ მოყვანილ ნაწყვეტში, სადაც იგი ამბობს, რომ თითოეული სქესის სახელის ბრუნება განსხვავებულია და მეორე სქესისას არ ემთხვევა.

უნდა შევნიშნოთ კიდევ, რომ ავტორი, რომელიც რამდენსამე ადგილას ბერძნულსა და ქართულს უპირისპირებს ერთმანეთს და ცდილობს ამ ორ ენას შორის სხვაობისა თუ მსგავსების ჩვენებას, ქართულში სქესის არსებობის შესახებ საზოგადოდ არაფერს ამბობს. ამ გარემოებას მნიშვნელობა აქვს ავტორის ვინაობის საკითხის გასარკვევადაც. როგორც ცნობილია, ზოგიერთი ქართველი მწიგნობარი ადრევე ცდილა ქართულში გრამატიკული სქესი დაედგინა. კ. კეკელიძე აღნიშნავს, რომ გრამატიკული სქესი XI საუკუნის მეორე ნახევრიდან არის შემოღებული; ამის დასამტკიცებელ საბუთად მას მოჰყავს ის, რომ ეფრემ მცირე მას „ახლად მოპოვნებულს" უწოდებს. აქ იგულისხმება ეფრემის „შეისწავე" ასკეტიკონის თარგმანში (ხელნაწ. A 1115, XII ს.). ტექსტში არის სიტყვა მდიდარაჲ („მდიდარაჲ მოიღებნ ჭიჭნაურსა, ხოლო ქურივი მატყლსა შეღებილსა". 154 v), რომელიც განმარტებულია შემდეგნაირად: „შეისწავე: მდიდარაჲ. ახალ მოპოვნებულად დედლად სიტყუად. რამეთუ დედაკაცი არს მომღებელი ჭიჭნაურისაჲ".

მდედრობითი სქესის სახელის ნიმუშად შანშოვანს დასახელებული აქვს „წინასწარმეტყველა". ამასთან დაკავშირებით შეიძლება აღინიშნოს, რომ ა დაბოლოება მდედრობითი სქესის სახელთათვის ქართულში ანტონს უფრო ადრეული წყაროებიდან აქვს ამოღებული.

გრამატიკული სქესის აღმნიშვნელი ტერმინები გვხვდება იოანე ქსიფილინოსის მეტაფრასულ კრებულში (ქუთ. მუზ. N 3, XVI ს.), რომელიც უფრო ადრე უნდა იყოს ნათარგმნი თვითონ პეტრიწისა თუ პეტრიწონული სკოლის მიმდევრის მიერ: „შეისწავე, ვითარმედ ბერძულნი სიტყუანი ყოველნი ანუ მამალნი არიან, ანუ დედალნი, ანუ არარომელნი სახელთა მწოდებელნი"; „შეისწავე, ვითარმედ ყოველი სახელი სიტყუაჲ ელლინთაჲ სამფერ, ესე იგი სამსახე არს: დედალ, მამალ და არარომელ. და სახელი მამათა საწოდებელად ესრეთ იქმნების: „ო ანთროპოს", გეგულების რაჲ წოდებაჲ მამაკაცისაჲ, და „ი ანთროპოს", გეგულებოდის რაჲ წოდებაჲ დედაკაცისაჲ". საყურადღებოა საშუალო სქესის აღმნიშვნელი ტერმინი არარომელი, რომელიც თავისი შინაარსით უფრო უახლოვდება οὐδέτερον-ს.

თითოეული სქესის სახელი თავ-თავის ართრონებს დაირთავს. ართრონთა ფუნქცია ავტორს ასე აქვს განსაზღვრული: ართრონი, მისი სიტყვით, ბერძნულ ენაში „წინა-დასადებელი არს სახელისაჲ და შუენიერ-ჰყოფს სახელსა და რეცა პატივსა რასმე მიჰმადლებს"; ართრონებს იგი სახელთა საფუძველსა და საძირკველს უწოდებს: „ართრონნი სხუანი არანი არიან, თჳნიერ საძირკუელნი სახელთანი"; „ართრონნი თავით კერძო დასასხმელნი, ვითარცა საფუძველნი რაჲმე და საშუენებელნი". ავტორს ბერძნულში ართრონის ქონება დიდ ღირსებად მიაჩნია და მიუთითებს, რომ ართრონთა [უქონლობის] გამო „უმეცრად და ბნელად საგონებელ არს ენასა ზედა ჩუენსა ლექსი თარგმანებული".

ბერძნულ ართრონთა შესახებ მსჯელობისას ავტორი არაერთგზის გახაზავს ქართულში ართრონთა არარსებობას. მისი მიხედვით, ბერძნულიდან თარგმნისას ლექსი, რომელიც ბერძნულში „ნათლად ძეს..., გარდმოითარგმნოს რაჲ, დაბნელდების უართრონობისათჳს ენისა ჩუენისა და ცხადსა და ნათელსა სიტყუასა უცნაურ ვინაჲმე ჰყოფს, რამეთუ შეუძლებელ არს თარგმანებაჲ მისი ენასა ზედა ქართულსა... ვერ ეგების ენასა ზედა ქართულსა თარგმნად მისი"; იგი აღნიშნავს, რომ ბერძნული ართრონიანი სიტყვები ქართულად უართრონოდ უნდა ითარგმნოს: „რამეთუ ჩუენსა ენასა არა ჰქონან სახელთა წინა დასასხმელნი ართრონნი, ვინაჲცა, რაჟამს გეგულებოდის ბერძულსა ართრონიანსა სახელსა თარგმანებაჲ, „ო თეოს"-სა ესრეთ სთარგმნი, ვითარმედ „ღმერთი". რამეთუ არა არს ართრონი ენასა ზედა ჩუენსა და ვერ შესაძლებელ არს თარგმნაჲ მისი, ვინაჲთგან არა არს". ართრონის საჩვენებლად ქართულში მას ბერძნული ართრონების გამოყენება დასჭირებია: „არა თუ ესრეთ ვინმე, ვითარცა ბერძულად არიან, დაუსხნეს, სხუებრ შეუძლებელ არს თარგმნაჲ". ამის შემდეგ იგი იძლევა მაგალითებს ბერძნულ ართრონდართული ქართული სიტყვების ბრუნებისა: „ო ღმერთი, ტუ ღმრთისაჲ... ტის სამებისაჲ, ტინ სამებასა"... და ა. შ. საბოლოოდ კი ასკვნის: „გარნა არცა ეგების ესრეთ თქუმაჲ ქართულად და არცა შუენის ენასა ჩუენსა ართრონი ბერძული; და ქართულნი ართრონნი არა არიან".

ავტორი ქართულ სიტყვათა განსაზღვრულობა-განუსაზღვრელობას (ნაწევართა საშუალებით) სრულიად არ ახსენებს; ეს გამომდინარეობს მისი ნაშრომის ხასიათიდან – ავტორს აინტერესებს მხოლოდ „სახელთა წინა დასასხმელნი ართრონნი" ბერძნულში და შესაბამის ფორმათა არსებობა-არარსებობის საკითხი ქართულში.

გრამატიკულ ტრაქტატში ავტორისეული მსჯელობა ეხება ართრონს, რომელიც თანამედროვე თვალსაზრისით განსაზღვრულ არტიკლს წარმოადგენს. ასეთი ართრონები ბერძნული ტრადიციის მიხედვით არის ἄρθρον προτακτικόν („დამამორჩილებითი"). ამ ტერმინის შესაბამისი კვალიფიკაცია ავტორს არ მოუცია, მაგრამ იგი მას უეჭველად იცნობდა, რადგან თავისი გრამატიკული ნაშრომის ბოლოში მას გარჩეული აქვს კიდევ „ართრონნი დამორჩილებითნი" ანუ თანამედროვე ტერმინოლოგიით — მიმართებითი ნაცვალსახელები. მიმართებითი ნაცვალსახელი (ἄρθρον ὑποτακτικόν) დიონისიოს თრაკიელის გრამატიკაში და მის ნაშრომზე დამყარებული ტრადიციის მიმდევართა თხზულებებში უპირისპირდება განსაზღვრებით ნაწევარს (ἄρθρον προτακτικόν). „დამორჩილებითნი" „ართრონები" ავტორს აღარ განუხილავს დაწვრილებით, მას მხოლოდ ჩამოთვლილი აქვს ათ-ათი ფორმა ყოველი სქესის ყველა რიცხვსა და ყველა ბრუნვაში, წოდებითის გამოკლებით. ჩამოთვლისას იგი თავის ჩვეულებრივ წესს მიჰყვება: ასახელებს მამალ, დედალ და საშოვნებით ართრონებს მხოლობით, ორობით და მრავლობით რიცხვში. უფრო დაწვრილებით ისინი აღარ აუხსნია ავტორს, რადგან შიშობდა, რომ „ამათსაცა ძალსა აწ განმარტება სატჳრთოდ აღუჩნდებოდა მკითხველსა და აწინდელსა სიტყუასა ამათისა ძალისა განმარტებაჲ არად ეჴმარებოდა". ბოლო ნაწილი ამ ფრაზისა აშკარად მოწმობს, რომ თხზულების დაწერის საგანგებო მიზანია იმ „ართრონთა" ახსნა, რომელთაც დღეს ნაწევარს (არტიკლს) ვუწოდებთ.

ართრონის ქართული სახელწოდება პირდაპირ ბერძნულიდან არის გადმოღებული (ἄρθρον). ეს ტერმინი იხმარება ართრონებზე მსჯელობისას. (შდრ: სომხ. յաւդ). ართრონის ხმარებას „დასუმა", „დადება" ან „დასხმა" (მრავლისა) ეწოდება: „თავისა ართრონსა დაუსუმენ"; „ართრონსა დაუდებს"; „სამგუარად დაუსხმენ ართრონთა".

უნდა შევნიშნოთ, რომ ძველ ქართულ ნათარგმნ ძეგლებში ართრონი სხვაგანაც არის ნახსენები: თეოფილაქტე ბულღარელის თარგმანებაში ერთ ადგილას ნათქვამია: „არა მარტივად იტყჳს, ვითარმედ „მესია", არამედ „ტონ მესიან" ართრონისა თანა" (A 52, 12v). ამავე თხზულებაში ართრონ ფუძიდან ნაწარმოები ნასახელარი ზმნა „დანაწევრებას, განსაზღვრას" აღნიშნავს: „ჴმაი ვიდრე-მე არს მშჳნვაჲ დაუართრონავი, რომელი აღმოვალს ჴორჴისაგან, ხოლო ოდეს დაიართრონოს ენისა მიერ, მაშინ იქმნების სიტყუაჲ" (A 52, 95).

ართრონი, როგორც სახელის განმსაზღვრელი („განმათჳსებელი"), ნახსენებია თხზულებაში, რომელიც ნათარგმნია არაუადრეს მეთორმეტე საუკუნის დასაწყისისა პეტრიწონული სკოლის უცნობი წარმომადგენლის მიერ. აქვე არის დართული საკმაოდ ვრცელი „შეისწავე", რომელშიც მოცემულია ზოგიერთი ცნობა ბერძნულ ართრონთა შესახებ: „შეისწავე, ვითარმედ აქა თქმულ არს წინა-სიტყუაჲ იგი „ონ"-ი, რომელსა ართრონად უწოდენ ღრამმატიკოსნი ბერძენნი, რომელსა იჴუმევენ წინაჲსწარ რაჲსამე თქმულისა, ვითარცა საცნაურისა და თჳსისა და შესწავებულისა და განჩინებულისა პირისა გინა სიტყჳსა ანუ საქმისა ანუ თჳსისა შესასწავებელად და შესათჳსებელად... ჩუენცა განმათჳსებელად უწოდეთ „ონ"-სა მას, მათგან ართრონად წოდებულსა... მამალთა ართრონი, ესე იგი არს განმათჳსებელი, არს „ონ"-ი და „ტონ"-ი, ხოლო დედალთა „ინ"-ი და „ტინ"-ი". ეს „შეისწავე" მოწმობს ქართველი მწიგნობრის დაკვირვებას ბერძნულ ართრონზე და ამიტომ საინტერესოა, მაგრამ იგი მაინც კერძო ხასიათის შენიშვნაა მხოლოდ და არა დასრულებული გრამატიკული თხზულება, როგორიც არის „სიტყუაჲ ართრონთათჳს".

ართრონი ქართულ გრამატიკულ ლიტერატურაში მოგვიანებითაც გვხვდება, ოღონდ განსხვავებული მნიშვნელობით: შანშოვანის გრამატიკაში ათრონი (ასეა!) აღნიშნავს სხვადასხვა სახის მაწარმოებლებს, მორფემებს: „მოიღების ათრონითა „მე", ვითარცა: „მეწალკოტე".; „ათრონითა" „თან", ვითარცა: „თანამესამძღურე"...; ათრონათ მოიღების „მე", ვითარცა: „მეორე". ლიტერატურაში აღნიშნულია, რომ შანშოვანის შრომაში ეს ტერმინი თანდებულს ან მისი ფუნქციით ნახმარ ზმნიზედას აღნიშნავს. ართრონი შეტანილია სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონშიც, სადაც მითითებულია ამ სიტყვის რამდენიმე მნიშვნელობა.

სახელთა ფორმის ცვლილება ხდება თითოეული სქესისათვის განსხვავებული წესისამებრ: „არა გარდაერწყუმის ერთი მეორისასა სახელთა ცვალებულებად, არამედ თითოეულისა ნათესავისასა სცავს თითოეული დრეკასა სახელთასა". დრეკა თხზულებაში ნახმარია როგორც ბრუნების, ისე ბრუნვის აღმნიშვნელ ტერმინად. ბრუნებას აღნიშნავს იგი შემდეგ მაგალითში: „შუანი ართრონნი... ჰგვანან ვიდრემე რიცხჳთაცა და გუარითაცა დრეკისათა". ხოლო ბრუნვათა დასახელებისას დრეკა ამა თუ იმ ბრუნვას აღნიშნავს: „ათცამეტ არიან დრეკანი სახელთა მამალთანი" (იგულისხმება ყველა ბრუნვის ფორმა სამი რიცხვის მიხედვით). ბრუნვის მნიშვნელობით ერთხელ ნახმარია კიდევ სახელის დრეკა: „ერთისა პირისა სახელის დრეკანი არიან ხუთნი".

დრეკა შეესაბამება ბერძნულ πτῶσις-ს. მთლად ნათელი არ ჩანს ქართული გრამატიკული ტერმინის წარმომავლობა. იქნებ ავტორმა იგი დაუკავშირა არა πίπτω ზმნას, რომელიც „ვარდნას" აღნიშნავს და რომლისგანაც ტრადიციას გამოჰყავს ბრუნების აღმნიშვნელი ტერმინები მრავალ ენაზე (შდრ. რუსული падеж), არამედ πτύσσω-ს, რომლის ძირითადი მნიშვნელობაა „მოღუნვა, დრეკა".

ბრუნვისა და ბრუნების აღსანიშნავად ძველ ქართულ მწერლობაში გვხვდება აგრეთვე პტოსი და დაკუეთვა. ორივე ტერმინი დადასტურებულია ამონიოსის ფილოსოფიურ თხზულებებში, რომელთა მთარგმნელად ვარაუდობენ იოანე ტარიჭისძეს ან იოანე პეტრიწს. ბრუნვის აღსანიშნავად ზურაბ შანშოვანის გრამატიკაში იხმარება სრბოლი. „სრბოლნი ათნი: საწრფელო, სანათესაო, სამიცემა[დო]... საწოდებო". ანტონის გრამატიკაში გვხვდება ბრუნვა: „ბრუნუანი სახელთანი არიან რუა". ორივე ტერმინი სომხური հոլով-ის თარგმანს წარმოადგენს.

ბერძნული ტრადიციის მიხედვით, გრამატიკულ ტრაქტატში სახელთა და ართრონთათვის დასახელებულია სამი რიცხვი: ერთობითი, ორობითი და განმრავლებითი. ერთობით რიცხვში დგას სიტყვა, როდესაც „ერთსა პირსა აჴსენებდენ"; მრავლობითში დასმული სიტყვა კი, მაგალითად, „ღმერთნი", მრავალს აღნიშნავს; ორობითის განსაზღვრებისას ავტორი მიუთითებს, რომ მსგავსი რამ ქართულში არ არსებობს, რაც, მისი აზრით, ართულებს რამეთუ ორობითნი მათ ეწოდებიან, რომელნი მხოლოდ ორთა პირთა საცნაურ-ჰყოფენ. რამეთუ თქუმითა, ვითარმედ „ტო თეო" (τώ θεώ) ორნი პირნი საცნაურიქმნეს მსმენელსა... „ღმერთი" ერთსა პირსა, ხოლო „ღმერთნი" მრავალთა პირთა დაჰსახვენ და არა ორთა ამისთვს, ვინაითგან ორთა პირთა დამსახველნი არა გუქონან სახელნი".

ავტორის მიერ გამოყენებული ტერმინები ბერძნულის მიხედვით არის შექმნილი: ერთობითი — [ἑνικός], ორობითი — [δυϊκός], განმრავლებითი — [πληθυντικός]. იგივე ტერმინები გვხვდება ეფრემ მცირის : „უსაკუთრეს არს, რაითა არა განმრავლებითად, არამედ ერთობითა ითქუმოდის". შემდგომი დროის გრამატიკულ ლიტერატურაში შესაბამისი შინაარსის ტერმინები განსხვავებულია: ზურაბ შანშოვანის გრამატიკაში ნახმარია სამხოლოო და სამრავლო: „რიცხუნი ორნი: სამხოლოო და სამრავლო", შდრ. Եզական და յոգնական. ანტონის გრამატიკაში გვხვდება მხოლობითი და მრავლობითი, რომლებიც მხითარის სომხურ ტერმინთა ზუსტ თარგმანად არის მიჩნეული.

ბერძნულ ართრონთა და სიტყვათათვის დასახელებული ხუთი ბრუნვა შემდეგია: ადვილობითი (ე. ი. სახელობითი), შობილობითი ანუ ნათესაობითი, მიცემითი და მიზეზობითი (ე. ი. აკუზატივი). იგივე ბრუნვებია ნაგულისხმევი, როგორც ავტორის მსჯელობიდან ჩანს, ქართული ენისათვისაც.

ადვილობითი ბრუნვა ნახსენებია ორჯერ: „ონ"-ი არს პირველი ართრონი, რაჟამს ადვილობითად იჴუმევდენ ჴსენებასა სახელისასა". „რაჟამს პირველად ადვილობითად და ერთსა პირსა აჴსენებდენ". ეს ტერმინი ქართული გრამატიკული ტერმინოლოგიისათვის უჩვეულოა. სახელობითი ბრუნვის ბერძნული სახელწოდება, ძველ გრამატიკებში მიღებული, არის ὀρθή, აგრეთვე ὀνομαστική და εὐθεῖα. მაგალითად, εὐθεῖα თარგმნილია სომხურად როგორც պարզ, ხოლო სომეხ კომენტატორს, დავით უძლეველს, იგი ესმის როგორც մենական շարագիր ე. ი. „მარტივი, ადვილი". დასაშვებია ვარაუდი, რომ ქართველ ავტორსაც ამგვარადვე გაუგია ბერძნული და მისი შინაარსის შესაბამისი ტერმინი ადვილობითი შეუქმნია.

უნდა აღინიშნოს, რომ ძველ ქართულ წყაროებში სახელობითი ბრუნვის ბერძნული სახელწოდებები ზოგჯერ პირდაპირ არის გადმოტანილი: ამონიოს ერმიასის თხზულებებში ამ ბრუნვის აღსანიშნავად ნახმარია ევთია და ორთი. განსხვავებულია აგრეთვე ზურაბ შანშოვანისა და ანტონის ტერმინები სახელობითი ბრუნვისათვის: პირველის შრომაში ნახმარია საწრფელო, ანტონის გრამატიკაში — წრფელობითი და სახელობითი.

ადვილობითი ბრუნვის ბერძნულ ნიმუშთა ქართულ თარგმანში ყოველთვის გვხვდება სახელობითის ფორმა: ღმერთი, სამებაჲ, სული. ის ფორმა, რომელსაც დღეს წრფელობითს ვუწოდებთ, ავტორს საზოგადოდ არსად არა აქვს ტრაქტატში ნიმუშად მოყვანილი, თუმცა თვითონ მას საკმაოდ ხშირად ხმარობს (შედგენილ შემასმენელში).

მომდევნო ბრუნვად გრამატიკულ ტრაქტატში დასახელებულია შობილობითი ანუ ნათესაობითი. ეს ორი ტერმინი ავტორს სინონიმებად მიაჩნია: „ამას ეწოდების შობილობითი და ნათესაობითი დრეკაჲ სახელისაჲ". ორივე ტერმინი ბერძნული γενική-ს თარგმანს წარმოადგენს. ბერძნული სახელწოდების პირდაპირი გადმოცემა — გენიკი გვხვდება ამონიოს ერმიასის თხზულებებში, სადაც მის პარალელურად ქართული ნათესაობითიც არის. შესაბამისი ბრუნვის სახელწოდება ზურაბ შანშოვანის გრამატიკაშია სანათესაო, ანტონის გრამატიკაში ისევ ნათესაობითი არის ნახმარი. ამ სახელწოდების ტერმინის პირველწყაროდ ანტონისათვის სომხური სեռაკან არის მიჩნეული.

ნათესაობით ბრუნვაში დასმული ბერძნული მაგალითები გრამატიკული ტრაქტატის ავტორს ქართულად ორმაგი (ნანათესაობითარი) ბრუნვის ფორმებით აქვს ნათარგმნი, რაც კარგად ჩანს მრავლობით რიცხვში: ღმერთთანი; სამებათანი; სულთანი. ასეთივე ფორმებითაა დამოწმებული ქართულ სიტყვათა ართრონებიანად ბრუნების ნიმუშები: ტუ ღმრთისაი... ტის სამებისა... ტუ სულისა.

მიცემითი ნახმარია ბერძნული δοτική-ს გადმოსაცემად და ბერძნული სიტყვის შესაბამის თარგმანს წარმოადგენს: მიცემითად რაჲ იტყოდინ — „ტო თეო". ამონიოსის თხზულებათა თარგმანებში ამ ბრუნვის სახელწოდებად იხმარება მიცემითი და დოტიკი. ზურაბ შანშოვანის ტერმინია სამიცემადო, ანტონისა — მიცემითი.

მიცემითის ბერძნული ნიმუშები გრამატიკულ ტრაქტატში ამავე ბრუნვის ფორმით არის ნათარგმნი: „ტო პნევმატი" სულსა. მიცემითი ბრუნვის სახელწოდებას ავტორი ასე ხსნის: „მიცემითი ამისთჳს ეწოდების ლექსსა მას: რაჟამს ეტყოდი ვისმე, ვითარმედ: „ვის მისცემ ამას რასამე?" და მან გრქუას, ვითარმედ: „ღმერთსა". მართლაც, ავტორის მიერ დასახელებული ნიმუშის შესაბამის ბერძნულ მაგალითში სიტყვა მიცემით ბრუნვაში უნდა დაისვას (θεῷ).

ბერძნული აკუზატივის (αἰτιατική-ს) სახელად გრამატიკულ ტრაქტატში გამოყენებულია მიზეზობითი: „ხოლო მიზეზობითად რაჲ, ესრეთ ვითარმედ: „ტონ თეონ" τόν θεόν". სხვაგან ბერძნული აკუზატივის ფორმის შესაბამისად ქართულში მიცემითი ბრუნვა არის: „მიზეზობითად უართრონოდ: სულსა პნევმა [πνεῦμα]: და ართრონიანად ტო პნევმა [τὸ πνεῦμα]. ვითარმედ „სულსა".

აზრთა სხვადასხვაობა ამ ბრუნვის სახელწოდებისა და მნიშვნელობის შესახებ თვით ბერძნულ გრამატიკულ ლიტერატურაში არსებობს. ბერძნული ტერმინის განსხვავებული ინტერპრეტაციის შედეგია სომხურ გრამატიკულ ლიტერატურაში დამკვიდრებული ტერმინებიც: հայցական (თხოვნა, ვედრება) და պատճառական (გამოწვევა, მიზეზის, საბაბის მიცემა). უკანასკნელი სომხური ტერმინი ძალზე ახლოა ქართულ მიზეზობითთან.

ამონიოსის თხზულებებში ისევ მიზეზობითი გვხვდება. ზურაბ შანშოვანის გრამატიკაში ხმარებულ საძიებოს ანტონის შემასმენლობითი ენაცვლება. აკუზატივი, როგორც ცნობილია, ქართულ ენაში არ არის, მაგრამ ფილოლოგიური გრამატიკის ტრადიციები დიდი ხნის განმავლობაში ქართულ ენას აწერდნენ მასში არარსებულ ბრუნვებს. პირველ ქართულ გრამატიკაში, რომლის ავტორია მაჯო, ქართულში გამოყოფილია არა მარტო აკუზატივი, არამედ აბლატივიც — უკვე ლათინური ენის გავლენით.

აკუზატივის სახელწოდებას (ბერძნულს) და ბრუნვის ფუნქციას ავტორი ასე ხსნის: „მიზეზობითი ამისთჳს [ეწოდების], ვინაჲთგან იკითხვიდე რაჲ ვისგანმე, ვითარმედ „ვის ეძიებ? და მან გრქუას... „ღმერთსა". ავტორს შეუმჩნევია ფორმობლივი სხვაობა ბერძნულ აკუზატივსა და მიცემითს შორის და ყურადღება მიუქცევია, რომ მათ გადმოსაცემად ნახმარ ქართულ ფორმათა შორის ასეთი სხვაობა არ არის: „რამეთუ ბერძულად განყოფილებაჲ აქუს მიცემითსა და მიზეზობითსა... გარნა ქართულად ერთ ლექსად ითქუმის, დაღაცათუ ძალი ორი აქუს".

წოდებითი ბრუნვის ფორმა ავტორს სამსავე სქესსა და სამსავე რიცხვში აქვს ნაჩვენები: მისი ართრონი ყველგან ერთნაირია: ეს არის ო (ω). ავტორი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ წოდებითი არის ერთადერთი ბრუნვა, რომელიც ართრონს შეიძლება ჰქონდეს ქართულში: „ამათ ათცამეტთა ართრონთაგან ერთი მხოლოდ შესაძლებელ არს ენისა ჩუენისაგან თქუმად, რომელ არს წოდებითისა თავით კერძო „ოჲ". ბერძნული წოდებითი ბრუნვის მაგალითების ქართულად თარგმნისას იყენებს ჵ-ს: ჵ, სულო; ჵ, სამებანო.

ბრუნვის სახელწოდება შეესაბამება ბერძნულ κλητική. შანშოვანის გრამატიკაში ნახმარია საწოდებო. ანტონს ისევე, როგორც გრამატიკულ ტრაქტატში, აქვს წოდებითი. (შდრ: სომხ. կոչական).

ბრუნვათა რაოდენობა ერთობითსა და განმრავლებითს რიცხვში ხუთ-ხუთია; ორობითისათვის კი ავტორს დასახელებული აქვს მხოლოდ სამი ფორმა. ამას იგი ხსნის შემდეგი მიზეზით: „ორობითნიცა ხუთნი არიან... გარნა ორობითთასა ორთა ართონთა გარდარწყუმენ სხუათა ორთა ზედა. ამისთჳს, ხუთთაგან ორნი რაჲ ორთა ზედა გარდაარწყუნე, სამად შეიქმნებიან". მაშასადამე, იგი ფორმათა ნაკლებობას მათი დამთხვევით ხსნის.

ეს მცირე მიმოხილვაც კი თვალნათლივ გვიჩვენებს, რომ გრამატიკული ტრაქტატის ავტორი მარტო ბერძნულ ენას კი არ ფლობდა კარგად, არამედ იცნობდა იმდროინდელ სამეცნიერო ლიტერატურასაც და გრამატიკის საკითხებში თავისუფლად ერკვეოდა. „სიტყუაჲ ართრონთათჳს“ არის უტყუარი საბუთი იმისა, რომ ქართველებს XI-XII საუკუნეებში მართლაც ჰქონიათ გრამატიკული ლიტერატურა.

ეს იმასაც მოწმობს, რომ XVII-XVIII საუკუნის მწიგნობართ წინ დაუხვდათ ენათმეცნიერული კვლევის ხანგრძლივი ტრადიციები. როგორც ირკვევა, ამ ტრადიციათა ჩამოყალიბებას უპირველესად ხელს უწყობდა არა სომხური, არამედ ბერძნული კულტურული გარემო.

სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონი, როგორც ცნობილია, მრავალი ძველი წყაროდან ამოკრებილ მასალას შეიცავს. ვფიქრობთ, რომ საბას „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" აგრეთვე უნდა ჰქონოდა გამოყენებული. ლექსიკონის საბოლოო რედაქციაში ართრონი ასე არის განმარტებული: „არიან ასოები, რომელნი წინა მოეზავების სიტყვათა ანუ უკანის და გვარიან ჰყოფს და დაატკბობს. არამედ ლათინთა და ელლინთა ენათა შინა უმრავლეს და უკეთ არიან. ამისთვის ღრამმატიკოსსა შინა სწერია სწავლება". ადრეულ რედაქციებში კი ართრონის განმარტება უფრო ვრცელია: „ართრონი დანიშნულად ითქმის ესრეთ, რამეთუ ასონი რომელიმე წინა მოეზავებიან სიტყვათა... ხოლო ბერძულთა ენათა შინა ათსამეტნი ართრონი, ხოლო ქართულისა ენათათვის რომელთამე დაუწერიათ, არა იქმნებიან ართრონიო. იქმნებიან ქართულად ართრონი... ხოლო ქართულთა სიტყვათა უმრავლესი ბოლოს კერძო დაუჯდების და თავადაც მრავალი მოვალს".

ამ განმარტებას საკმაოდ ბევრი აქვს საერთო იმ თხზულებასთან, რომელსაც „სიტყუაჲ ართრონთათჳს" ეწოდება. მართალია, საბასთვის ართრონი უფრო ფართო მნიშვნელობის ტერმინია, იგი ართრონს უწოდებს აფიქსს ან მორფემას; ართრონად მიაჩნია საბას აგრეთვე ზოგიერთი თანდებული და ზმნისწინი, ნაცვალსახელი და ნაწილაკი. მაგრამ იქ, სადაც ლექსიკოგრაფი ბერძნულ ართრონიან და უართრონო ფორმებს უპირისპირებს ერთმანეთს და ბერძნულისათვის ცამეტ ართრონს ითვლის, გარკვევით მოისმის გამოძახილი გრამატიკული ტრაქტატის მასალისა. საფიქრებელია, რომ საბას ხელთ ჰქონია და გამოუყენებია „სიტყუაჲ ართრონთათჳს".

მასალას გრამატიკული ტრაქტატის ენობრივ თავისებურებათა შესასწავლად უპირატესად ათონური ხელნაწერი იძლევა, რადგანაც იგი არა მხოლოდ უფრო ადრეულია, არამედ ენის მხრივაც უფრო გამართულია. გარდა ამისა, ამ მასალას A-ში ავსებს ოქროპირის სახელით ცნობილი თხზულების მონაცემებიც.

ზემოთ გამოთქმული იყო აზრი, რომ მეცხრამეტე ჰომილიის მთარგმნელი და გრამატიკული ტრაქტატის ავტორი ერთი და იგივე პირი უნდა ყოფილიყო. ენის მხრივაც ამ ორ თხზულებას ბევრი რამ აქვს საერთო, რაც აგრეთვე მხარს უჭერს ამ მოსაზრებას.

ქვემოთ წარმოდგენილ შენიშვნებში ამ ორი თხზულების ენის სრული მიმოხილვა არ არის; ნაჩვენებია მხოლოდ ზოგიერთი მოვლენა, რომლებიც ამ ნაწარმოებთა შესწავლისას ამა თუ იმ თვალსაზრისით მნიშვნელოვნად უნდა იქნენ მიჩნეული. მასალის გადმოცემისას ტრადიციული დანაწილება და თანმიმდევრობა ყოველთვის არ არის დაცული, რადგან ენობრივ თავისებურებათა წარმოჩინება ამგვარად უფრო მოსახერხებელი აღმოჩნდა.

, როგორც უკვე აღინიშნა, დაწერილია იმ პირის მიერ, რომელსაც უთარგმნია მეცხრამეტე ჰომილია და საზოგადოდ ათონურ № 6 ხელნაწერში შეტანილი ყველა თხზულება. ვინ უნდა ყოფილიყო იგი?

დაზიანებულსა და განახევრებულ ხელნაწერს დღეს აღარ აქვს არც საერთო სათაური და არც გადამწერის ანდერძი, სადაც მოსალოდნელი იყო გვქონოდა ცნობები კრებულში შესულ თხზულებათა მთარგმნელის შესახებ. ილარიონის კატალოგის მიხედვით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ხელნაწერი მასაც ასევე ნაკლული დახვედრია. ილარიონს გრამატიკული თხზულების დამწერად (და კრებულის მთარგმნელადაც) ეფთვიმე მთაწმიდელი მიუჩნევია, მაგრამ დეტალური ანალიზის გარეშეც კი ნათელია, რომ ეფთვიმეს თხზულებები ენისა და სტილის მხრივ ძალზე განსხვავდება ათონურ კრებულში შესულ თარგმანთაგან. სხვაობა იმდენად დიდია, რომ უკანასკნელთა მიჩნევა ეფთვიმეს ნამუშაკევად შეუძლებელია. საფიქრებელია, რომ ილარიონმა „წმიდა ევთიმე მთარგმნელი“ აქ იმიტომ დაასახელა, რომ მთაწმიდელი მოღვაწის ავტორიტეტი ძალიან დიდი იყო. ამისი მაგალითი ილარიონის კატალოგშივე მოიპოვება: მის მიერ ეფთვიმის თარგმანად მიჩნეული ერთი ხელნაწერის აღწერილობა უეჭველად შეეხება ოშკის ანუ ათონის ბიბლიას, დღეს კი კარგად არის ცნობილი, რომ ოშკის ბიბლია ეფთვიმის ნათარგმნ ტექსტს არ შეიცავს.

გრამატიკული თხზულების ავტორის ვინაობის შესახებ შეიძლება ითქვას შემდეგი: იმის მიხედვით, რომ ხელნაწერი გადაწერილი უნდა იყოს XII-XIII სს-ში, შესაძლოა განვსაზღვროთ ზედა ქრონოლოგიური ზღვარი — terminus ad quem — თხზულების დაწერისათვის. ამავე დროს, ზემოთ ნაჩვენები იყო, რომ ხელნაწერი თავისი გარეგნული ნიშნებითაც და მასში შეტანილ თხზულებათა ენის მიხედვითაც ეფრემ მცირის ლიტერატურული სკოლიდან ჩანს გამოსული. ამიტომ გრამატიკული თხზულების დაწერის დროდ უნდა მივიჩნიოთ XI ს.-ის დამლევი ან XII ს.-ის დასაწყისი — თვითონ ეფრემ მცირისა და არსენი იყალთოელის მოღვაწეობის ხანა.

ამ პირთა შესაძლო ავტორობაზე მსჯელობა კანონზომიერია, რადგანაც უთუოდ დაწერილია არა უბრალო მთარგმნელის, არამედ მეცნიერისა და მწიგნობრის მიერ. შეიძლება ისიც დავსძინოთ, რომ ანტონ კათალიკოსი თავისი გრამატიკის პირველ რედაქციაში, ძველ ქართველ მწიგნობართა შორის ასახელებს: „იოანეს ფილასოფოსსა ქართუჱლსა, მეფესა აფხაზთა და ქართუელთა დავითს, ეფრემს და არსენის ღრამმატიკოსთა ღირსთა“. აქვე დასახელებული იოანე პეტრიწის მოღვაწეობაც დაახლოებით იმავე ხანას განეკუთვნება, მაგრამ ენობრივი მონაცემების მიხედვით გაჭირდებოდა ათონური კრებულის დაკავშირება მის სახელთან. გარდა ამისა, ზემოთ ნაჩვენები იყო, რომ ზოგიერთი გრამატიკული ტერმინი პეტრიწის თხზულებებში განსხვავდება გრამატიკულ ტრაქტატში ხმარებულისაგან.

ამრიგად, ამ ნაწარმოების ავტორის ძიებისას პირველ რიგში ეფრემსა და არსენის უნდა მიექცეს ყურადღება. სამწუხაროდ, მათი ენა, სტილი და თარგმანის მეთოდები ისე დაწვრილებით არ არის შესწავლილი, რომ შესაძლებელი იყოს ათონურ კრებულში შეტანილ ჰომილიათა მთარგმნელად და გრამატიკული ტრაქტატის ავტორად გულდაჯერებით დავასახელოთ ერთი ან მეორე. ენობრივი თავისებურებანი მეტ-ნაკლებად ორივეს თხზულებებს ახასიათებს.

მხედველობაში მისაღებია ისიც, რომ ერთი და იმავე პირის წერის მანერა შეიძლება საკმაოდ განსხვავებული იყოს იმის მიხედვით, თუ როგორი ხასიათისაა სათარგმნი ნაწარმოები.

კ. კეკელიძეს აღნიშნული აქვს, რომ არსენი იყალთოელის ენა „საერთოდ ხელოვნურია, განსაკუთრებით განყენებულ დოგმატიკურ-ფილოსოფიურ თხზულებებში, აგიოგრაფიულ-ისტორიულში კი შედარებით მარტივი და ლიტონია“.

ეფრემისა და არსენის თარგმანთა ენობრივ-სტილისტურ თავისებურებათა გამოსავლინებლად მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ არსებობს მათ მიერ ცალ-ცალკე შესრულებული ორი თარგმანი ერთი და იმავე თხზულებისა: ორი ნაწილი იოანე დამასკელის ფილოსოფიური ტრილოგიისა: და , რომელთაგან პირველი გამოქვეყნებულია.

ამ თხზულებათა შესწავლა საშუალებას გვაძლევს გამოვავლინოთ სხვაობები თარგმანებში, რომლებიც შეპირობებულია ეფრემისა და არსენის დამოკიდებულებით სათარგმნი ტექსტისადმი: „არსენის თარგმანი ძირითადად ზუსტად მისდევს ბერძნულს, ეფრემი კი შედარებით „აქართულებს“ მას... ეფრემ მცირის თარგმანს ხშირად აკლია სიზუსტე“.

არსენის პოზიციას ნათლად გადმოსცემს მისივე განცხადება: „და არცა რაჲ ბერძულისაგან დამიგდია და არცა რაჲ ზეპირითა დამირთავს. და თუ სიბნელე სადმე ანუ სიდუხჭირე შესდგამს, იგი ბერძულისა შედარებულობისაგან არს და არა ქართულთა სიტყუათა დაშუენებასა ვერ-მეცნიერებისაგან“. ამიტომ არის, რომ კ. კეკელიძე არსენის უწოდებს პეტრიწონული ლიტერატურული მიმართულების ერთ-ერთ პიონერს.

გამოკვლევაში, რომელიც შეეხება, გამოთქმულია შესახებ ნათქვამის მსგავსი აზრი: ეფრემის თარგმანი მეტად არის დაშორებული დედნისაგან, ხოლო არსენისეული დედანს უფრო ზუსტად გადმოსცემს. კ. კეკელიძეს ასეთი აზრი აქვს გამოთქმული: სწორედ იმიტომ უთარგმნია არსენის, რომ ეფრემის თარგმანი მას საკმაოდ ზუსტად არ მიუჩნევიაო.

ეფრემისა და არსენის თარგმანთა განსხვავებული ხასიათის გამოსაჩინებლად განვიხილავთ იმ ფრაგმენტს წინასიტყვაობიდან, რომლის შესახებ გამომცემელი წერს, რომ შინაარსის სრული იგივეობა ამ ადგილას მთარგმნელთა მიერ გამოყენებულ ბერძნულ დედანთა შესაძლო რედაქციულ სხვაობას გამორიცხავს.

ეფრემი არსენი აწ უკუე გარეშენი ფილოსოფოსნი მსგავსად პირველ-თქუმულისა სიტყჳსა განყოფილებასა იტყჳნ არსებისა და ბუნებისასა. რამეთუ არსებად უწოდენ მარტივად მდებარესა ნივთსა, ხოლო ბუნებად არსებასა დასახულსა განყოფილებად არსებითად, რომელსა-იგი მარტივად ყოფასათანა ვითარებაჲცა რაჲმე აქუნდეს ყოფისაჲ: სიტყჳერებაჲ, ანუ პირუტყუებაჲ, მოკუდავებაჲ და უკუდავებაჲ. გარეშეთა უკუე ფილოსოფოსთა პირველ-თქუმულისა სიტყჳსაებრ განყოფილებაჲ თქუეს არსებისა და ბუნებისაჲ, არსებად ვიდრემე მეტყუელთა მარტივად ყოფისათა ოდენ, ხოლო ბუნებად – არსებისა, სახედადებულისათა არსებითთა განყოფილებათა მიერ და მარტივად ყოფისა მქონებელისათა (!) გინა თუ სიტყჳერად ანუ უსიტყუელად, გინა მოკუდავად, ანუ უკუდავად. 13 ια

ეფრემისეულ თარგმანში ზემოთმოყვანილი ფრაგმენტი დანაწევრებულია სამ მონაკვეთად, რომელთაგან თითოეულში ზმნის პირიანი ფორმა მოიპოვება: იტყჳან... უწოდენ... აქუნდეს. არსენისეულ თარგმანში ამავე შინაარსის ტექსტი მხოლოდ ერთ ზმნას შეიცავს: თქუეს. ის, რაც ეფრემის ტექსტში გამოხატულია ცალ-ცალკე ზმნური წინადადებებით, არსენისაში მიმღეობური კონსტრუქციით არის გადმოცემული: ფილოსოფოსთა... მეტყუელთა, არსებისა, სახელდებულისათა (!)... მქონებელისათა (!)...

ამ ვრცელი ერთიანი სინტაქსური მონაკვეთის აზრი ბევრად უფრო ძნელი გასაგებია, ვიდრე ეფრემისეულ თარგმანში, თუმცა უკანასკნელი შედარებით თავისუფალი თარგმანია, არსენისეული კი თითქმის სიტყვა-სიტყვით მიჰყვება ბერძნული დედნის წყობას: Οἱ μὲν ἔξω φιλόσοφοι κατὰ τὸν προλελεγμένον λόγον διαφορὰν εἶπον οὐσίας καὶ φύσεως, οὐσίαν μὲν εἰπόντες τὸ ἁπλῶς εἶναι, φύσιν δὲ οὐσίαν ἐιδοποιηθεῖσαν ὑπὸ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν καὶ μετὰ τοῦ ἁπλῶς εἶναι καὶ τὸ τοიῶსδε εἶნαι ἔχουσαν, εἴτε λογικὴν εἴτε ἄλογον, εἴτε θνητὴν εἴτε ἀθάνατον.

სხვა მაგალითი: ეფრემი არსენი ვითარ-იგი გაბრიელ, ჰზრახვიდა რაჲ წმიდასა ღმრთისმშობელსა, რომელი-იგი ერთი ანგელოზთაგანი იყო და მხოლოდ მუნ წარმოდგომილ იყო და ჰზრახვიდა, ამისთჳსცა განყოფილ იყო მის თანა ერთ-სახეთა მათ და ერთარსთა ანგელოზთაგან ადგილსა მას გარდამოსლვითა და მზრახვალობითა. და პავლე საყდართა წინაშე რაჲ სიტყუა-უგებდა, ერთი კაცთაგანი იყო და თჳთებითა და მოქმედებითა სხუათა კაცთაგან განშორებულ იყო. ვითარ-იგი გაბრიელ, წმიდისა ღმრთისმშობელისა მიმართ მზრახვალი, ერთი იყო ანგელოსთაგანი და მხოლოჲ მუნ წარმოდგომილი ეზრახებოდა მას, განყოფილი თანარსთა თჳსთა ანგელოსთაგან ადგილსა მას მოსლვითა და მზრახვალობითა. და პავლე, ხარისხთა ზედა ერის მზრახვალი, ერთად კაცთაგანად მყოფი, თჳსებათა მიერ და მოქმედებათა მისთა სხუათა კაცთაგან განიყოფვოდა. თ 29 κζ 1

ამ მონაკვეთშიც, ეფრემის თარგმანში დადასტურებულ ზმნურ პირიან ფორმებს არსენისეულში მიმღეობური ენაცვლება: ზრახვიდა რაჲ — მზრახვალი, წარმოდგომილ იყო — წარმოდგომილი, განყოფილ იყო — განყოფილი, სიტყუა-უგებდა — მზრახვალი, კაცთაგანი იყო — კაცთაგან მყოფი. შდრ: Οἷον ὁ Γαβριὴλ τῇ ἁγίᾳ θεοτόκῳ διαλεგόμενος, εἰς τῶν ἀγγέλων ὑπάρχων, μόνος ἐκεῖσε παρὼν διελέγετο, κεχωρισμένος τῶν ὁμοουσίων ἀγγέλων δὶα τῆς ἐν τῷ τόπῳ παρουσίας καὶ διαλέξεως, καὶ ὁ Παῦλος ἐπὶ τῶν ἀναβαθμῶν δημηγορῶν, ἐἰς τῶν ἀνθρώπων ὧν, διὰ τῶν ἰδιωμάτων καὶ ἐνεργημάτων αὐτοῦ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων διεστέλλετο.

ამასთან უნდა შევნიშნოთ, რომ არსენის სტილისათვის დამახასიათებელი თავისებურებანი ნაკლებია, ვიდრე მის მიერ თარგმნილ ზოგიერთ ძეგლში, მაგალითად, შემადგენლობაში შეტანილ დოგმატურსა და ფილოსოფიურ სტატიებში.

მიუხედავად ამისა, ზემოთ მოყვანილი მაგალითები მაინც დამახასიათებელია არსენის ენისათვის: „და ესე [ესე] მარტივი უკუე (არსენი) არსებაჲ ყოველთა გუამთა შინა (შორის ა.) სწორებით (იგივედ და ერთად. ა.) - იხილვების: უსულოთა და სულიერთა (სულიერთა და უსულოთა. ა.) სიტყვიერთა და პირუტყუთა (უსიტყუელთა. ა) მოკუდავთა და უკუდავთა“. 28 κς 3 შდრ: Καὶ ἡ μὲν ἁπλῆ οὐσία ἐν πάსαις ταῖς ὑποστάσεσιν ὡσαύτως θεωρείται ἔν τε ταῖς ἀψύχοις καὶ ἐμψύχοις, λογικαῖς τε καὶ ἀλόγοις, θνηταῖς τε καὶ ἀθανάτοις.

ზემოთ ნაჩვენები იყო ი̃თ ჰომილიისათვის და ნაწილობრივ აგრეთვე ათონურ კრებულში შეტანილ სხვა თხზულებათათვის დამახასიათებელი ენობრივი მოვლენები, რომელთაგან ერთი ნაწილი ბერძნული დედნის ზეგავლენას უნდა მიეწეროს: ასეთებია: მიმღეობურ ფორმათა და განკერძოებულ სიტყვათა თუ გამოთქმათა სიმრავლე, სინტაქსურ ფორმათა კონტამინაცია, და კავშირის ხმარება -ცა ნაწილაკის მნიშვნელობით, ზოგიერთი ლექსიკური კალკის შექმნა და სხვა.

არსენის შესახებ მსჯელობისას კ. კეკელიძეს მისი ენის ერთ-ერთ დამახასიათებელ ნიშნად მიაჩნია „რთული სიტყვები და ასეთი ფორმები: ვიდრემე, ეგერა, ძლითი“. ზემოთ აღნიშნული იყო ვიდრემე-ს ხშირი ხმარება ი̃თ ჰომილიასა და გრამატიკულ თხზულებაში. ამას შეიძლება ისიც დავუმატოთ, რომ არსენისეულ თარგმანში ვიდრემე ხშირად გვხვდება.

ეფრემი არსენი აწ უკუე ეწოდების კაცსა მას არსება, ხოლო ფერსა შემთხუევითი არს უკუე სხეული ვიდრემე არსებად, ხოლო ფერი შემთხუევითი, თ. 1, 5. Ἔστιν οὖν τὸ μὲν σῶμα οὐσία, τὸ δὲ χρῶμα συμβεβηκός. ყოველი კაცი სიტყვიერ არს, ხოლო არა ყოველი სიტყვიერი კაც არს. ყოველი ვიდრემე კაცი სიტყჳერ არს, ხოლო არა ყოველი სიტყჳერი კაც არს. თ. 8, 5. Πᾶς μὲν ἄνθρωπος λογικός, οὐ πᾶς δὲ λογικὸς ἄνθρωπος.

ზემოთ აღნიშნული იყო ი̃თ ჰომილიაში ნასახელარი ზმნების დიდი რაოდენობით ხმარება. არსენისეულ თარგმანში ზოგჯერ არის ისეთი ნასახელარი ზმნები, რომლებიც შექმნილია ბერძნული ზმნის ერთი სიტყვით გადმოსაცემად: სახელ-ნართაულნი ვიდრემე გარე-შეიცვენ, რომელთაგან ისახელნართაულნეს თ. 21, 3 (შდრ. τὰ μὲν παρώνυμα περιέχουσι τὰ ἀφ᾽ ὧν παρωνομάსθησαν). მყუდროებს არსენ 26, 1 (მყუდრო არს, ეფრ.). შდრ: ἠρεμεῖ.

ეფრემ მცირის ნათარგმნ თხზულებებში ხშირად გვხვდება მარგინალური შენიშვნები — „შეისწავე“, რომლებიც მას ბერძენ მწიგნობართა მიბაძვით შემოუღია. ეფრემის შემოღებულ სისტემას მისდევდნენ მისი მოწაფეები, მათ შორის არსენიც. „შეისწავე, ვითარმედ ჩუეულებაჲ ბერძენთა ენისაჲ იუდეან უწოდს ჰურიათა“. იგი უცხო სიტყვათა მნიშვნელობებს განმარტავს: „შეისწავე, ვითარმედ ყოველნი ესე წოდებანი... ნეარონნი, კოდიკონი, დიგესტონნი... სახელ არიან ჰრომაულთა აწ ბერძენთა შორის მყოფთა სამოქალაქოთა წიგნთანი...“.

ზემოთ ნაჩვენები იყო ათონური ხელნაწერის მარგინალურ შენიშვნებში მოცემული განმარტებები, მაგალითად, ლ̃ა სიტყვის დასაწყისში ახსნილია, თუ რატომ ეწოდა ქრისტეს სახელი, რომელიც „დედალი არს ბერძულ“ (იგ. σοφία). კ̃გ ჰომილიაში ფრაზას „ესეოდენნი შეჭამნეს“ ახლავს განმარტება: „შეჭმად წარგებასა იტყჳს, ვინაჲთგან ესრეთ ჩუჱულ არს სიტყუაჲ ბერძენთაჲ“.

ამრიგად, საანალიზო თხზულებებში შეიმჩნევა ზოგიერთი ნიშანი, რომელსაც უდავოდ არსენის მიერ ნათარგმნ თხზულებებში ეძებნება პარალელი. შეიძლება თუ არა ამის საფუძველზე ათონურ კრებულში შესული თარგმანები უყოყმანოდ გამოვაცხადოთ არსენის შესრულებულად, ხოლო მის მიერ დაწერილად? ეფრემის ან არსენი იყალთოელის მიჩნევა გრამატიკული თხზულების ავტორად ჯერჯერობით მხოლოდ სავარაუდო შეიძლება იყოს.

DISCOURSE ON ARTICLES

AN OLD GEORGIAN GRAMMATICAL TREATISE

The history of grammatical thought in Georgia finds its beginnings in ancient times. The attention of the Georgian scholars was turned to consideration of the facts of language in the period immediately following the conversion of Georgia to Christianity in the first half of the fourth century, since the immense cultural task of translating the and the works of the , a task undertaken and carried on a large scale from the very beginning, inevitably led to speculation in linguistic problems. The earliest specimens of the Georgian literature from which information on this subject can be gained is the famous (), copied in the year 864 but containing works translated much earlier: fragments of some of them are to be found in the Khanmet'i texts (V-VIIth cent.). In the glosses explaining the meaning of several Greek and Syriac words are inserted in the translated text. While remembering that grammatical studies develop in the wake of literary periods, one should also note that the knowledge of grammar, one of the arts of the Trivium, was considered an important asset in every cultural area closely associated with Byzantine civilisation. Therefore, it is quite natural that interest in linguistic problems is clearly indicated in Old Georgian literature. Knowledge of what is now called "philological grammar" seems to have been acquired by the Georgians at an early period. It is in the , copied in the tenth century, that extracts from a (Dionysius Thrax) are to be found, together with a fragment from Epiphanius' treatise concerning the Hebrew alphabet. The compilation containing those extracts is believed to have been composed by a Georgian.

In the works of two brilliant Athos scholars, Euthymius the Hagiorite (Eptwme Atoneli, d. 1028) and George the Hagiorite (Giorgi Atoneli, d. 1065) frequent references to the problems of translation are to be found; Greek loanwords in the text are often followed by notes defining their meaning and relation to the corresponding Georgian words.

Before we turn to the imposing figure of Ephrem the Young (Eprem Mcire, second half of the 11th cent), one should mention that it is not easy to pass a fair judgement on him as the greater part of his numerous works remains unpublished to the present day. However, even our present knowledge of his literary output, such as it is, is sufficient to illustrate the wide scope of Ephrem's interests, as well as the depth of his learning. The treatment of linguistic questions in Ephrem's works reveals the scholarly bent of his mind: some of his translations are literally crammed with marginal notes (scholia) in which grammar and what would be nowadays called semantics constitute the principal subjects. Ephrem not only explains Greek loanwords which he is extremely fond of using, but often also states his reasons for this, frequently defining the subtle shades of the meanings of both Greek and Georgian words with surprising accuracy: it is also usual with him to illustrate the use of various words "amongst the Greeks". He coins new words freely using the derivative resources of the Georgian language when the existing words seem to him unable to express the exact meaning of the Greek ones: In his original to the and on the Ephrem gave a detailed account of the form and the use of the Greek «Lexicons» and himself compiled a Glossary to the . Ephrem also devised an original system of punctuation which was in use in the Middle Ages. One task that Ephrem assumed was the mistaken one of attempting to introduce the feminine gender which has never existed in the Georgian language; The adoption of this Greek pattern for the Georgian language is of course wholly inadequate linguistically; nevertheless, it suggests lines of thought that are of historical interest today.

The influence of Ephrem is felt strongly in the works of his pupils and followers; Arsenios of Iqalto (Arseni Iq'altoeli, 11th-12th cent.), who was one of them, followed his famous master in many of his literary pursuits, but he carried the philhellene tendencies of Ephrem still further. It is Arsenios who is mentioned by Catholicos Anthony (1720-1788) as a worthy grammarian together with Ephrem. The philosopher John (Ioane) P'et'ric'i (11th-12th cent.) (who has the credit of being the creator of the Georgian philosophical terminology) is believed to be the «Abasg» grammarian who was the addressee of a letter written by John Italos.

Several of the terms and definitions in the (Sulkhan-Saba Orbeliani, 1658-1725) indicate his knowledge of grammatical theory.

Facts such as these leave us in no doubt concerning the possibility of existence of Georgian grammatical literature preceding the works of Zurab Šanšovani (1737) and Catholicos Anthony (Antoni, first version 1753; second 1767) which are the earliest hitherto known Georgian books dealing solely with grammar. However, none of the grammatical works written before them have yet been brought to light, and up to the present day it is usual to begin all studies concerned with the history of Georgian grammatical thought with the assertion that its beginnings are hidden in the dark.

With the publication of the this gap is narrowed to some extent. This treatise is the first concrete evidence of the fact that grammatical research started in Georgia as part of scholarly studies as early as in the 11th-12th centuries. The fact that it was written as a commentary on a theological work does not diminish the importance of composition such as sit'q'uay artrontatws in any way. Subordination of all studies to theology in mediaeval ages is only natural, and apart from its background , a treatise written by an anonymous Georgian author, is purely grammatical. It is for this reason that this short treatise is of an utmost importance for the history of Georgian grammatical thought. We can now be certain that the grammatical works written in the 18th century were based on a continuity of tradition going back to its source in the works of the writers of the 11th and 12th centuries.

was formerly found only in a single MS. copied in the year 1541 (S-312, Inst. of MSs, Tbilisi). The description of the MS. was published a quarter of a century ago; nevertheless, this important specimen of early Georgian grammatical literature has passed unnoticed to the present day. The MS. contains dogmatical and polemical works, also an astronomical treatise. , under the name of sit'q'uay artrontatws, is the last item of the collection; the author is not named. Thus the information concerning the grammatical treatise was solely that which could be gained from the text itself. In the beginning it is stated that the work was written as a commentary on a certain passage in one of the works by John Chrysostom which the author of the treatise had found difficult to translate owing to the difference between the Greek and the Georgian languages. Neither the title of Chrysostom's work nor the exact contents of the composition he had undertaken to translate were indicated by the anonymous author. The one thing we could be certain of was that the passage in question was concerned with a theologic controversy which involved grammatical interpretation of the words denoting the members of the Trinity used in the Scriptures either with or without articles. The absence of articles in the Georgian language made it impossible to translate the Greek passage into Georgian in an adequate way. It is for this reason that the author has made the attempt to demonstrate the forms and usage of the Greek article.

The grammatical characteristics of the language displayed in the text, the style and the manner of writing of the anonymous author indicated clearly that he came from the literary school of Ephrem Mcire. Thus the most appropriate time when it could have been written seemed to be the 11th-12th centuries. This supposition was advanced in the year 1977; however, our quest for a MS. of an earlier date remained fruitless until our attention was turned to the description of a certain MS. in an old list of the Athos MSs. compiled by a monk, Ilarion, at the beginning of the 19th century and published by A. Tsagareli (Cagareli). Ilarion had little or no knowledge of the science of cataloguing, and his list is not only incomplete, but also lacking in technical description of almost any kind whatever. However, in one respect at least his list contained information absent in the latter catalogues of A. Tsagareli and Robert Blake. One of the MSs. in Ilarion's list (where the MSs. are not numbered) seemed to be the one which was entered in Tsagareli's and Blake's Catalogues respectively under the numbers 85 and 6. This MS. is briefly described by both as a late copy of some works by John Chrysostom impossible to identify owing to the damaged state of the manuscript: but Ilarion had copied out some of the headings from the MS., adding after one of them a note of his own which proved to be an important clue: «And in this same chapter the sainted interpreter Euthymius says that the article (artroni) befits the Greek language well, but the Georgian it does not». In the spring of the year 1981, when the microfilms of the Athos manuscripts were transferred to the Tbilisi University, I availed myself of the opportunity of examining MS. n. 6. My surmise proved to be correct: the five titles reproduced in Ilarion's list were identical with the titles of the homilies 19-23 in MS. n. 6. The first of these, namely, the 19th, contained the grammatical treatise on the articles inserted in the text of the translation itself. Morever, it became apparent at once that the manuscript contained works not only previously unknown in Georgian translations but of some importance for Chrysostomian studies as well; these were the reasons which prompted me to undertake a more detailed investigation.

We may now pass on to a description of the manuscript itself. In its present condition the MS. consists of 170 folia, there are also some fragments of leaves at the beginning. There are no page-markings; the gatherings of eight folia (rveuli) are marked in capitals in the usual Georgian manner. The manuscript must have contained not fewer than 296 folia: the last quire bears the number 37 (lz), but the first half of the manuscript has been lost: the first quire-number is 18 (i~e). An uncertain number of leaves has also been lost from the end of the manuscript: the colophon of the scribe is missing. The remaining part of the manuscript has also suffered damage from corrosive ink, which has eaten through the paper; the lines are blurred and often illegible; in many places the leaves are mutilated, the brittle paper having broken into pieces which have fallen out; thus portions of the text are irretrievably lost. The state of the remainder is such as to make the reading of almost every line a thorny task. The condition of the leaves is worse at the beginning, which leads us to assume that corrosion is also responsible for the destruction of the first half of the manuscript.

The dimensions are approximately 370 [mm] 250 X 250 mm] The writing is arranged in double columns. The script is a regular, closely set, slightly rounded nusxuri, clearly the work of a skilled and experienced scribe. The punctuation follows the system originated by Ephrem Mcire (one, two, three, and six points). Quotations are indicated by marks in the margin. There are also special signs for marginal notes, the stress, and for the interrogative forms. This again indicates the influence of the literary school of Ephrem. A remarkable feature is the marking of breathing and stress in transliterated Greek words and articles. From the point of view of orthography the MS. is almost faultess, scribal errors being few and insignificant. Variations in orthography are practically non-existent. The language of the texts is Old Georgian, but it evinces certain peculiarities which are ordinarily met with only after the 10th century, such as the absence of y in noun-endings, the use of -din instead of -dian in the third pers. plural of the first subjunctive. Apart from this, no divergence from the established morphologic norms of Old Georgian seems observable. This (and above all the style of the script) shows that the manuscript cannot be dated later than in the 12th century; the latest it might have been written is the beginning of the 13th century.

In its pristine state the manuscript comprised at least 33 different works. Due to the regrettable destruction of the first half of the MS., only some of them have come down to us. As the headings are numbered, it is certain that 16 of the compositions once included in the copy have been lost. All the works in the remaining part are recorded under the name of John Chrysostom: «Of the same, our holy father, John Chrysostom (Ioane Okrop'irisay), the archbishop of Constantinople...». I am inclined to believe that the missing part of the MS also comprised works attributed to the same author. The compositions are defined in the titles as sit'q'uay (sermo) or umliay (homilia). In its present state the manuscript contains the following homilies: 1. iz. misive... samarit'elisatws da romeli itargmanebis... The text following the title — a whole column — is illegible. The next column reads: ...it'q'ws c'inaysc'armet'q'ueli: ara šeemšios (Q. 19, f. 1v; according to the page-markings in our microfilmed text 10v-16r). Cf..., PG, 59, 535. The authenticity is dubious; the homily is thought to be the work of Leontius of Jerusalem or Severian of Gabala (CPG, n. 4581; IPG, II, 406; Aldama, Repertorium Pseudochrysostomicum, n. 457). 2. iē. misiwe... šurisatws k'etilmsaxurebisa da šobitgan brmisatws: c'q'aroy natlisay sit'q'uay ymrtisay (Q. 19, f. 7v; 16v--26v). Cf. PG 59, 543. The authenticity is dubious. Severian of Gabala is believed to be the author (IPG, II, 325; Aldama, Repertorium, n. 413; CPG n. 4582) 3. .it. misive... (Q. 21, f. 1v; 26v-41v). This is the homily containing the text of the grammatical treatise. It will be discussed in more detail below. 4. k'. misive... c'midisa Ak'ak'istus da mc'q'emsisa da cxovrisa kretsabmelisatws da salxinebelisa: k'ualad mart'wlta qsenebay (q. 23, f. 1r; 42v -49v). Cf. PG 52, 827. The author is Severian of Gabala (IPG, II, 280; Aldama, Repertorium, n. 382; CPG n. 4189). 5. k'a. misive... c'midisa da ertarsisisa samebisatws: ჳwnad c'midisa da tanaarsisa da ganuq'opelisa samebisa (q. 24, f. 1r; 50r-58v). Cf. PG 48, 1087. The authenticity is dubious. Severian of Gabala is probably the author (IPG II, 101; Aldama, Repertorium, n. 295; CPG n. 4507). 6. k'b. misive... sarc munoebisatws: — samkurnalosa mimsagusebul ars ek'lesiatmoჳγuari (q. 25, f. 1v; 58v- 63v). Cf. PG 60, 767. The homily is attributable to Severian of Gabala (IPG I, 514; Aldama, Repertorium, n. 190; CPG n. 4206). 7. kg. misive... igavisa mistus bevreulta t'alant'ta tana-mdebisa da asisa drahk'nisa mimqdelisa da vitarmed q'oulisa codvisa ჳwrisqsenebay uჳwres ars: vitarca grzelisa gzisagan uk'mokceuli tkuenda momart (q. 25, f. 7r; 64r-74v). Cf. PG 51, 17. There may be doubt as to whether the authenticity is definite (CPG n. 4368). 8. k'd. misive... sit'q'wsa mistus saxarebisa, vitarmed: romlita qelmc'ipebita amas ikmt?: dasabam macxovarebisa k'actaysa ars šiši ymrtisay (q. 27, f. 2r: 75r - 89v). Cf. PG 56, 411. The homily is attributable to Severian of Gabala (IPG I, 99; Aldama, Repertorium n. 43; CPG n. 4193). 9. k'e. misive... sit'q'wsa mistws luk'ays saxarebisa, met'q'uelisa: našobno ikednetano, vin gičuena tkuen sivlt'olay gulvebadisagan risxwsa?da meergasisa: lamp'ari ketil-msaxurebisay da kadagebay ymrtismecnierebisay (q. 29, f. 1r; 90r - 105v). Cf. PG 64, 1365. The homily is attributable to Severian of Gabala (CPG 4947). 10. k'v. misive... šesxmay c'midata moc'ametay: moc'ameta vidreme k'rebay semt'k'icnebis (q. 30, f. 8v; 105v-112r). Cf. PG 64, 1367. 11. k'z. misive mšwdobisatws: angelozni zecata xoroysa šemamt'k'icebelni axarebdes (q. 31, f. 7v; 117v-125r). Cf. A. Papadopoulos - Kerameus, Analecta Ierosolumitikes staxuologias, I, Petrop., 1891, p. 15. See also PG 52, 425: . The homily is attributable to Severian of Gabala (CPG n. 4214). 12. k'ē. misive... samocikuloysatws sit'q'wsa, vitarmed; tavsgedva tumca čemisa mciredi rayme ugunurebisay: q'ovelta vidreme vhq'uarob c'midata (q. 32, f. 4v; 117v-125r). Cf. PG 51, 301. The authenticity is a matter of dispute (IPG, I, 73; II, 285; Aldama, Repertorium, n. 392; CPG n. 4384). 13. k't. misive... sit'q'wsa mitws, vitarmed; k'ma arsšenda madli čemi, rametu zali čemi uzlurebasa šina srul ikmnebis: odes q'ovlad sec'q'obilsa amas soplisa dasabamsa agamzadebda ymerti (q. 33, f. 4v; 125r-135v). Cf. PG 59, 507. The authenticity of the homily is dubious. It is believed by some to have been written by Severian of Gabala (IPG II 188; Aldama, Repertorium n. 346; CPG n. 4576). 14. l. misive... uჳrebisatws [ჳisa da xisa cnobadisa k'etilisa da borot'isa da avazak'isatws: p'irvelad tuenda, zmano, didman da ymrtivšuenerman macxovrisa gamočinebaman (q. 34, f. 7r; 136-145r). Cf. PG 59, 627. The homily is attributable to Severian of Gabala (IPG II 384; Aldama, Repertorium, n. 446; CPG n. 4200). 15. la. misive... luk'ays tavsa saxarebasa šina c'erilisa drakmisatws da sit'q'wsa mistws, vitarmed; k'acsa visme esxnes or ze: k'ualad c'iayni Krist'esni daucxromelta c'q'alta siquarulisata aymoaceneben (q. 35, f. 8r; 145r-148r). Cf. PG 61, 781. The homily is held to be Pseudo-Chrysostomian (IPG II 280; Ald. Repertorium, n. 386; CPG n. 4661). 16. lb. misive... ganryueulisatws sartulit statevebulisa, vitarmed ara ars igi Ioanes tavsa šina c'erili da zisa mamisa tana sc'orebisatws: mimtxueulta ganryueulisata p'irvelad sabanelisa šoris cxedarsa zeda mdebarisata (q. 36, f. 3v; 145v-160v). Cf. PG 51, 47. (CPG n. 4370; IPG II 321). 17. lg. misive... vitarmed ჳer ars ergasistaca da samaradisod marxvisa qsenebay; da vitarmed ara xolo marxvasa mq'opobay, aramed da qsenebayca mati sargebel ars da ymrtisa c'ina-gangebisatws; da vitarmed sxuatave tana ara mcire nac'il ars bunebiti igi mšobeltay šobiltamieri siq'uaruli; da vitarmed ara mamatada mxolod, aramed da dedatadaca ganc'esebul ars ganc'urtad švilta da dasasrulsa sit'q'wsasa annaystws. vinaytgan uk'ue ucxosa visme, moc'evnulsa t'uenda momart... (q. 37, f. 8r; 161r-169v).

Cf. PG. 54, 631. This seems to be almost the only homily considered authentically Chrysostomian (PG I 334; CPG 4411) in this collection which is to be considered remarkable in many respects. In the first place, none of the homilies mentioned above were previously known in Georgian translations. To judge from K. Kekeliჳe's Catalogues, there are no parallel texts in earlier translations. The same is to be said of n. 19. Again, as already pointed out, the Georgian translations of the homilies which have come down to us in the Athos manuscript contain material the importance of which may be appreciated more fully when considering the problems presented by the respective Greek texts themselves; determination of their authorship is not definite in several cases; further, some of the homilies are of a rare occurrence in the Greek manuscripts themselves. Another stumbling-block for their textual investigation is the absence of translations: those which are known to have been translated are ns. 17 and 29 of our collection (Slavic), n. 18 (Latin), 22 (Armenian and Ethiopic), 27 (Latin abridged). No definite conclusions can of course be reached until detailed study of the whole text of the collection has been undertaken, but enough has been revealed to allow us to stress the importance of the Georgian translations in future research.

The homily containing the text of the grammatical treatise is the one bearing the number it (19). The title is in the same style as those of the other homilies: misive c'midisa mamisa čuenisa Ioane Okrop'irisa k'onstantinup'olel mtavarep'isk'op'osisa sit'qusa mistus, vitarmed: ayvida da štavida da sulisa c'midisa, vitarmed: q'oulisa mp'q'robel ars («Of the same, our holy father John Chrysostom, the archbishop of Constantinople, concerning the words: «He ascended», and: «He descended», and concerning [the words said of] the Holy Ghost, which are: «It is Almighty»). The last word, q'oulisa mp'q'robeli, is a literal rendering of the Greek παντοκράτωρ. No such title is known to me in its entirety, though there are some points of resemblance to certain works that are also Pseudochrysostomian. The homily commences with the following words: gušin zuen, krist'es moq uareno... These words correspond to the incipits of some Greek texts beginning with the words Χθὲς ἡμῖν ὦ φιλόχριστοι (PG 52, 813. . Cf. also PG 63,543; etc.), but the actual textual resemblance seems to go no further. An approximate English rendering of the introductory phrases of the Georgian translation is the following: «Yesterday, O lovers of Christ, the voices of the Prophets and the Apostles which have reached(?) us, illuminated the theology of the Only-begotten to us, the people who love Christ. And it is known to those who are painstaking and diligent amongst the listeners, how a discourse greatly lacking clarity(?) has been explained to us by the force of theology». The text of the homily falls into two distinct parts. In the first the discussion seems rather rambling, but the second, being a fierce harangue against the heretics, is well and forcefully written. It is in the second part that we find the passage which the translator found necessary to explain in more detail: «And thus says also the Apostle: «In the beginning was the Word, and the Word was with God, and God was the Word» (J. 1,1). But behold [the way] the evilness of the heretics has found, for they say thus: There we find teos—that is, God—written without the article; but we do not find [it] written thus: o teos, that is, the God—with the article... When the speaks of the Father»—so they say—«it puts the article [before his name], but [the name of] the Son is without the article to teach you the difference; for he that has the article has more might,»—so they say—«but the rank of one who has no article [used with his name] is less». «Where hast thou taken those rules from, O vain heretic, thou who art no theologian? Has Paul or any other person given them to you? and hast thou found a manifest doctrine [proving] that God, having the article [used before his name], has a higher rank? for I have not found it; but I have indeed found a weapon against this deceitfulness! For I am not unable to show—since your philosophy is founded on the article and not on the truth—I am not unable to show the Son announced with the article».

It was to make the meaning of this passage clear to the Georgian reader that the grammatical treatise was written. In the Athos manuscript it has no title, being inserted in the text of the homily; but it is written in a column that is always the one on the outer side of the page. A small sign, a circle placed above the word, which is commonly used to denote marginal notes, is found before the first word of this composition, the same sign being placed after the Greek word teos, transliterated in the usual Georgian manner. It is thus apparent that the composition was conceived by the author as a marginal note; what he achieved in the end is an independent grammatical work, which is of the highest importance for the history of the origin and development of grammatical studies in Georgia.

The author commences his work, as shown above, by stating the reasons which led him to undertake the task of writing the treatise: «Know that the word said by the Apostle John is commented upon by John Chrysostom, who is with the saints. He says that this word which is the one used as a weapon by the heretics against us, the holders of the orthodox faith, is unfathomable and difficult to understand in our language because of the absence of the articles: In the Greek language this saying is clear indeed, but when translated it becomes obscure, for the reason that the article is lacking in our language. Thus the discourse which is clear and explicit becomes incomprehensible, since it is impossible to translate it (i.e. the article) into the Georgian language. Therefore, we shall conceal nothing, to show you what an article is, also to show the impossibility to translate it into the Georgian language and the way this article is used by the Greeks, as well as our power and understanding permit».

Apart from this introduction the rest of the composition which fills eleven columns of the MS. is concerned almost entirely with purely grammatical matters. The Greek words and articles are transliterated according to the general Georgian tradition. The transliterated forms are of special interest in that they show the Greek pronunciation of the time; thus, ε, αι, are e; ι, η, ιο, ν-u γ- γ (ღ: grammatik'osta), χ = x (inioxi); β-u but in loanwords and personal names which are familiar from long usage the old traditional forms are retained (Krist'e, Iakob etc.). It can be seen that this transliteration, though consistently carried out in the Athos MS., is hardly perfect, several of the Greek forms being indistinguishable; thus, o = ό, w = ω, etc; t'on = τόν, τῶν. We may assume that the signs for breathing and stress which were mentioned above must have compensated in some measure for this deficiency in the author's autograph; but in a copy made by a scribe probably ignorant of the Greek language their use is faulty and inconsistent.

The articles are c'ina-dasasxmelni saxeltani «those which are put before the nouns». The articles of the masculine gender are the following: o, t'u, t'o, t'on, o; t'o, t'wn, o; w, t'on, t'ws, t'us, o. Feminine: i, t'is, t'i, t'in, o; t'a, t'en, o; e, t'on, t'es, t'as, o. Neuter: t'o, t'u, t'o, t'o, o; t'o, t'wn, o; t'a, t'on, t'ws, t'a, o. The use of the articles is illustrated, the examples shown being the words teos (θεός) for the masculine, t'rias (τριάς) for the feminine and p'nevma (πνεῦμα) for the neuter. The declension of these nouns is demonstrated both with and without the articles.

The structure of the work, as well as the grammatical terms employed by the author show him to have been influenced by the grammatical system of Dionysius Thrax; indeed, it could have hardly been otherwise. The grammatical terms for the most part are literal renderings of the respective Greek ones. Artroni, the term denominating the Greek definite article, is a transliteration of the Greek ἄρθρον. The Georgian artroni is the ἄρθρον προτακτικόν of the Greek grammar. True, the author never uses the full definition (one would expect art'oni damamorčilebiti), but we may assume that the Greek term was known to him as he employs another term such as artroni damorčilebiti, which is also a literal rendering of ἄρθρον ὑποτακτικόν. Leksi «word» is also a Greek loanword (λέξις); saxeli «noun» is a literal translation of ὄνομα. Natesavi «gender» is likewise a translation of the Greek term, namely, γένος. It is stated at the begining that all Greek nouns, «the names of those that are animate and inanimate, visible and invisible, have three genders: mamali (literally «male»), dedali («female»), and sua (literally «that which is the middle»)» It should be noted that Ioane P'etric'i uses another term for the neuter: ara-romeli, the latter being a rather clumsy equivalent of the Greek οὐδέτερον. Nothing whatever is said of grammatical gender in the Georgian language, although in other cases the parallels between the two languages in question are often drawn. This seems rather disappointing, as one would either expect the author to comment on the absence of the category of gender in Georgian, or to mention the artificial form coined by Ephrem. The author goes on to say that the nouns of the three genders are to be classified by their formal characteristics: «And it is not so that each name (i.e. noun) can be defined as having all three genders or any of the three; every name is either masculine, or feminine or neuter and possesses characteristics of its own. And the change of the form of the names of different genders does not overlap, but the name of each gender retains its own form in the declension of the names».

The author then passes on to the articles used with the nouns of each gender. The choice of the nouns selected for examples of declension is hardly satisfactory from a formal point of view; but of course it is the theologian who dictates them, and one cannot find fault with the choice, as the author is mainly concerned with the gender of the words, not with the types of declension. The same is to be said of the Georgian translations of the Greek words mentioned above: ymert-i, sameba-y and sul-i.

Case is drek'a-y «bending». The numbers in the Greek are ertobit-i «singular», orobit-i «dual», ganmravlebit-i «plural». The Georgian term for the singular is derived from a complex stem ertoba, which in its turn is formed from erti «one». The same is to be said of orobit-i, which stems from or-i «two». In dealing with the Greek dual, the writer draws the attention of the prospective readers to the divergency between the Greek and Georgian languages: «And how shall we explain the dual, since it does not exist in the Georgian language?» In the description following this question the forms of the dual are defined as formally opposed to those of the plural: «For when one says t'o teo, the hearer understands that two are spoken of; and t'wn teōn, that is, «of the gods», shows only two but not many». When translating the Greek examples of the dual he uses the corresponding Georgian words in the plural, sometimes adding the word ori «two»: orni sulni «two souls». The reason for there being fewer cases in the dual is the following: «The forms of the dual are five, as those of the plural; but two of the five of the articles of the dual merge with the other two; thus, when you merge two of the five with the other two, they become three». Ganmravlebit-i, the name for the plural, is derived from ganmravleba «multiplying».

The number of cases in Greek, and subsequently in Georgian, is determined according to the grammatical system adopted at the time by the Greeks. The first is advilobit-i, a term that seems to be a mistranslation of ὀρθή or εὐθεῖα, since advil-i, the stem from which the Georgian name of the nominative case is derived, means «easy». But a name with a similar meaning is given to the nominative in other grammatical works founded on the system of the Greeks (in early Armenian translations), which shows that the Georgian advilobiti is not a misnomer, but a term founded on a certain interpretation of the Greek one. The corresponding forms for the Greek nominative case-forms in Georgian are likewise nominative: ymert-i, sameba-y, sul-i. The so-called «pure stem» (c'rpelobiti in the usage of today) is never used, though it is this form which is in frequent use in Old Georgian when «naming». This, for instance, is the case in Ephrem's : ymert, sul etc..

Genitive is either šobilobit-i or natesaobit-i. The first is derived from šobil-i, the passive participle of the past tense, meaning «born». Natesaobit-i is derived from natesav-i, the root here is tes «to sow». Natesav-i in Old Georgian is «seed, genus, generation». Both Georgian terms are translations of the Greek γενική. Šobilobit-i is to be met with in the grammatical treatise only twice, in the rest of cases natesaobiti is used. It may be of some interest to note that the same term is the sole one for the genitive in the grammatical terminology of today. One should expect to have the Greek forms of the genitive translated by the corresponding case-forms in Georgian, but what is actually used is, rather surprisingly, the so-called «double» case, i.e. the genitive with another case-ending (nom.) added: ymrt-isa-y «that of God».

Dative is micemit-i (micema «giving»); the Georgian term is a literal translation of δοτική. Accusative is mizezobit-i (mizez-i «cause»). The author not only adopts the Georgian translations of the Greek case-names, but endeavours to explain the latter on the basis of differences in meaning. The reason for the dative being called micemiti is, according to him, the following: «This word is called dative, because when thou askest anybody: «Whom dost thou give this to?», he will answer: «To God (ymertsa)», or: «To man (kacsa)». The accusative is explained in the same way: «And the accusative (that is, mizezobiti) is called thus for this reason: When thou askest anybody: «Whom dost thou seek?», he will answer: «God», or: «man».

Here the Georgian author gets himself into a difficulty, for the forms which would be differentiated in Greek as dative and accusative with corresponding case-endings, are both unavoidably given in Georgian (with the active verb in the present tense), in the form of the dative case. It is here that the writer's linguistic intuition comes to light. He writes: «In Greek the dative and the accusative are dissimilar, as we have shown above with different words. But in Georgian both are expressed by one word, though it has two meanings». The author seems to have felt in some measure the difference the Georgian case-system exhibits in comparison with the Greek; but of course it is natural that he tries to adopt the Greek case-system as adequate for the Georgian; we should not expect a scholar in the eleventh century, however learned, to know that there is no accusative case in the Georgian language, either old or new. One should also bear in mind that the influence of non-Georgian grammatical systems is felt even five centuries later, in the grammatical works of Zurab Šanšovani and Catholicos Anthony. It is our anonymous author who has the credit of being the first to have noticed one of the basic differences between the Greek and Georgian declensions even if his reasoning does seem primitive to us. It should also be noted that it is the term micemiti for the dative case which is the present denomination for the dative in the Georgian of today.

Vocative is c'odebiti (c'odeba «to call, name»). This again is the term used nowadays.

Proving the absence of the article in the Georgian language was, as said above, the task the author had set himself. Therefore, having examined the forms of the articles in the Greek language, he again considers this question. As his discussion is concerned solely with the Greek articles which are preposed to the noun, it is only natural that he does not even mention Georgian forms of the noun which have demonstrative pronouns following them (e.g. kaci igi «the man»). He writes: «And of those thirteen [Greek] articles only one is used in our language, which is oy, the one put before the vocative. And the other articles we have left out; they must be used in their Greek form; it is impossible to translate them in any other way». This statement is followed by a complete paradigm of the three Georgian words having the same meaning as the Greek ones chosen to illustrate the declension of the Greek nouns, with Greek articles: ymerti «God», suli «Ghost, soul», and samebay «Trinity»: o ymerti, t'u ymrtisay... w ymertni... i samebay... t'a samebani... t'o suli... t'a sulta, o sulno. The writer seems to have been aware of the comic effect the combination of the Georgian words with the Greek articles produces, for he remarks drily: «But one must not say thus in Georgian, neither does the Greek article suit our language; and articles do not exist in Georgian». The one exception allowed by him, namely, for the vocative, seems to contradict his assertion; what he believes to be an article, however, is in reality an interjection as it is in Greek.

After a final reference to the theme of the controversy between John Chrysostom and the heretics, the writer concludes the composition with a statement concerning the relative pronouns which he calls, (as shown above), artronni damorč'ilebitni «subjective articles». Here the author does not go into details; he contents himself with indicating ten forms for each gender: os, u, o... ws, a; the cases are four: nominative, genitive, dative, accusative. The writer explains that he has refrained from a detailed discussion of those «articles» since «it was not necessary for the present discourse to explain their meaning». What is important here is that relative pronouns are classified as artronni, that is, as the articles. Here we find another significant proof of the author's knowledge of the Greek grammatical theory.

The last question it is necessary to deal with here is the obvious one—who is the author of the grammatical treatise?. Unfortunately, this is a question the answer to which must be necessarily founded on indirect evidence. All we can know for certain is that this work was written by the learned scholar who translated the nineteenth homily in this collection. One can also infer with reasonable certainty that he was the man who undertook the translation of the whole collection: the similarity of the language and style is apparent everywhere. The monk Ilarion says in his list that Euthymius the Hagiorite is the interpreter; however, what even our limited knowledge of the individual style of the famous Athonite scholar permits us to be certain of is that Euthymius cannot be responsible for the translations found in the Athos MS. n. 6. The long, winding sentences and constructions modelled on the Greek syntax in the Athos MS. are as far from Euthymius' clear, concise style as could be; Ilarion's opinion merely reflects the fact that Euthymius was believed to have translated nearly everything known in Old Georgian literature!.

The translations found in the Athos MS. n. 6 are made by a representative of the literary school of Ephrem Mcire; but we must know more of his manner of writing as well as that of his brilliant pupil, Arsenios of Iqalto, before we turn to a closer consideration of the question of their possible authorship. The wide scope of knowledge Ephrem displays, the depth and brilliancy of his original works, his well-known scholia, his interest in matters linguistic and grammatical—all tend to make us believe his authorship more than probable. But it should also be added that in some respects Arsenios' translations bear a closer resemblance to those found in the texts which have come down to us in the Athos MS.. The literal translations following the Greek original for the most part almost word for word to such an extent that often the normal Georgian syntax and style are rudely violated in the homilies are of an usual occurrence in Arsenios' works, but Ephrem tries to avoid them; other linguistic characteristics again point to the possibility of Arsenios being the translator of the whole collection and, consequently, the author of the grammatical treatise. To quote a single example: the word vidreme, having the meaning of an emphatic particle, which is freely used in the treatise and other texts in the Athos MS., is to be met with often in Arsenios' translations but is less frequent in those of Ephrem.

Another thing we know for certain is that the equally famous Ioane P'et'ric'i, a scholar whose works also display the writer's considerable interest in grammatical theory, cannot have possibly been the translator of the collection and the author of the grammatical work in question. The artificial morphologic forms common in his works are absent here. However, as the matters stand, the question of the authorship of the grammatical treatise must be left open on the evidence available; judgement should be reserved until relevant data are found.